br Home » [Marking scheme] MWONGOZO WA KUSAHIHISHA MITIHANI ya KCSE Kutoka mwaka 1995-2016

[Marking scheme] MWONGOZO WA KUSAHIHISHA MITIHANI ya KCSE Kutoka mwaka 1995-2016

MWONGOZO WA KUSAHIHISHA MTIHANI WA KITAIFA 1995

SWALI LA KWANZA

1. A.    Lazima maisha yabadilike kwa kutegemea wakati na mwingiliano wa tamaduni.    

                                                                                                                        (alama 2)

    B     Kwa kuzingatia utamaduni wa wahenga wao ambamo wazazi wao ndio walimokulia.

    C      Uaminifu, heshima kwa wakuu, bidii ushirikiano, ukarimu, ungenyekevu, hadhari katika jambo, utiifu na kujitegemea.                                        ( ½ x 8= alama 4)

    D     mambo haya yanawapotosha wakaona kuwa yale ya zamani hayana mafao na kuwa yale maendeleo ya siku hizi kama video, filamu, vitabu elimu nk. Ndiyo pekee yafaayo kuzingatiwa na kufuatwa.

            -alaye juu ya maisha ya zamani

            -maisha ya leo (siku hizi)                                                                     (alama 4)

    E.     Waalimu, majirani, wanasiasa, wahubiri

    F.     Wanapaswa kuchagua yale mazuri kutoka kwa utamaduni wa kiafrika na pia kutoka kwa usasa wayafuate.                                                                        (alama 2)

    G.    Maovu, Maasi, tulivu, Makini                                                             (alama 2)

    H.     Usiache mbachao kwa mswala upitao

            Mwacha mila ni mtumwa                                                                    (alama 1)

SWALI  LA PILI

2.         a)i)       Wasomi kutafsiri fikra za wazalendo kwa Kiswahili ili kufika/kukaribiana

na umma.

ii)       Wasomi wanapojaribu kueleza umma jambo la kielimu ama kitaalamu hushindwa kabisa kulieleza kwa lugha ya Kiswahili.                 (alama 4)

II         a)       Eleza maana ya methali ifuatayo kwa kifupi: Uji ukiwa moto haupozwi

kwa ulimi                                                                                (alama 2)

            b)         Eleza maana ya misemo ifuatayo:                                           (alama 2)

            i)          Kukunjua jamvi

            ii)         Kula mate

            c)         Maana moja ya ‘andika’ ni kuchora maandishi ubaoni, kitabuni n.k

                        Toa maana nyingine ya neno  hilo.                                          (alama 2)

iii)        Badala yake wanachanganya Kiswahili na Kiingereza kiasi kwamba wanaosikiliza hawaeleqi hata kidogo lugha mbili zinatenga wasomi na umma-tuepuke kutumia lugha mbili                                              (alama 4)

b)         i)          Wanapigania ufundishaji wa lugha zao kama kiingereza na kifaraansa.

ii)         Wanatoa porojo kuwa lugha ya Kiswahili haifai na kwamba ni lugha ya watumwa

iii)        Wanaaishia lugha kuu za dunia kwa upendeleao na wanaweka Kiswahili katika kiwango sawa na lungha za Kikabila.

            iv)        Kuwashawishi watu kustawisha lugha za kikabila na lugha za mababa zao.

                                                                                                                        (alama 8)

c)         i)          Kuunganisha wenyewe- kutuunganisha

            ii)         Kujenga utamaduni/kuukwasisha utamaduni au kioo cha utamaduni wetu.

            iii)        Kukomboa wenyewe.

            iv)        Kinashindania hadhi na lugha zao.

SWALI  LA TATU

3          a)         “Baba Wafula, ona barua iliyotoka kwa mwanao.  Hata hati haisomeki” .

Lo! Baba watoto akamaka.  Hii kweli imetoka kwa mwanangu wafua?” waniuliza mimi?” Mama watoto akamjibu. “Tazama maandishi na anwani basi. Shule ya msingi ya Burungani, S.L.P. 128 Vuga.”

Kituo 1                                                alama ½

Herufi ndogo 1                                   alama ½

Alama ya kuuliza 2                             alama 1 ½

Kikomo 1                                            alama ½

Alama ya mshangao 1                         alama ½

Alama za kufunga na kufungua          alama ½

b)         i)          Nyanja nyinginezo                                                                  (alama 1)

            ii)         Urefu                                                                                       (alama 1)

            iii)        Ukifika utamkuta nyumbani                                                   (alama 1)

c)         i)          Kisugudi nikifundo cha mkono—kia cha mkono

                        Nguyu ni kifundo cha mguu                                                   (alama 2)

            ii)         Ngeu

                        Juha/mpumbavu/ Mjinga/zuzu                                                (alama 2)

d)         Kukaa                                                                                                  (alama 1)

            Kukalia                                                                                                (alama 1)

e)         i)          Watu wenye mazoea mabaya husikizana wao hata ikiwa wanguana

husangazwa nao                                                                      (alama 1)

            ii)         Chaana ya ndizi.                                                                     (alama 1)

f)         i)          Amenunua kwa shillingi tau (bei)

            ii)         Ameenda moja kwa (kufululiza)

            iii)        Juma amekwenda kwa Hamisi (mahali)

            iv)        Walipata nyongeza ya mshahara ya ishirini kwa mia (sehemu ya kitu)

            v)         Walikuja mkutanoni wakw kwa waume (pamoja)

            vi)        Alitembea kwa maringo (namna)                                           

            vii)       Kwa minajili kwa mintarafu (ya kurejelea)                             (alama 5)

ii)         -Minghairi ya kwenda nyumbani kijana alikwenda sinema    (alama 1)

                        -Maadam nina bidii nitapita mtibani huu                                (alama 1)

            iii)        – Istiara jazanda                                                                       (alama 1)

                        – Tashbihi                                                                                (alama 1)

g.         i)          Kutufanya tulie                                                                       (alama 1)

            ii)         Kupoza                                                                                    (alama 1)

h.         i)          Shimo hili lina kirefu

                        Shairi lako halima kina cha mwisho

                        Kitabu changu kina picha nzuri

                        Amekwenda kwa akina Amina      zozote 3               (alama 1×3= 3)

            ii)         Hana shida/ngumu                                                                  (alama 1)

                        Hana muda/wakati                                                                  (alama 1)

j.          i)          Kuna uwezekano                                                                    (alama 1)

            ii)         Hakua uwezekano                                                                   (alama 1)

i.          Ni-na- ondoka                                                                                     (alama 1)

            Nafsi wakati Shina                                                                              (alama 1)        

M         I           i)          Shangazizo                                                                  (alama 3)

                        ii)         Mamazo                                                                      (alama 3)

II         Mwanahewa

                        Mwanamwali                                                                          (alama 2)

            Bata Mzinga

            Mwana Seree

            Mwanamaji

            Mkaza mwana nk.                                                                   (alama 1)

MWONGOZO WA KUSAHIHISHA MTIHANI WA KITAIFA 1996

SWALI LA KWANZA

1.         Ufahamu

a)         Mambo manne ambayo ni imani potovu                                             (alama 4)

                        1.         Kuna mbingu na ardhi tu basi

                        2.         Dunia ipo katikati ya maumbile yote

                        3.         Dunia ni tambarare

                        4.         Juu ya ardhi ni mbingu iliyojaa vimulimuli vidogo kulik ardhi

                        5.         Baina ya vimulimuli vipo viwili vikubwa vitwavyo mwezi na jua

                        6.         Mwezi na jua ni vidogyo kuliko ardhi

                        7.         Mwezi ni nyota

b)         Maana ya ‘Ukweli wa mambo umejitenga kando’ ‘ni kwamba          (alama 2)

                        Si kweli au

                        Ukweli untofautiana na imani hii au

                        Ni kinyume na imani hii

c)         Sifa zozote nne za maumbile ya anga                                                 (alama 4)

                        1.   Ina rangi ya samawati

                        2.   Mi nusu mviringo

                        3.  Ni kubwa sana

                        4.  Inazidi kupanuka

                        5.  Ndani ya galaksi nyingi ajabu kila uchao

                        6. Ndani ya galaksi mna nyota nyingi ajabu

                        7.  Nyata ni kubwa sana.

                        8.  Mna sayari tisa zinazolizunguka jua

d)         Taja vitu viwili vipatikanavyo katika galaksi                                      (alama 2)

                        Sayari na nyota au

                        Miezi au sayari na jua au

                        Mirihi, mshitara, zalibaki n.k. na jua

e)         Sayari mbili ambazo ni kubwa kuliko ardhi ni                                    (alama 2)

                        Mshitara, zohali, utaridi, sumbla,

                        Zohali ni sawa na sarateni au zaratani

f)         Nyota sio vijitaa vidogo kwa sababu                                                  (alama 10)

                        Jua ni nyota kubwa sana au

                        Jua ni dogo likilinganishwa na nyota zingine au nyota ni kubwa ajabu

g)         Nuru mbili zilizo angani ni.                                                                 (alama 2)

Nuru ya jua au nyota iliyo asilia nuru ya sayari au miezi kutokana na mmeremeto wa jua

h)         i)          Neno lenye maana sawa “anga” au “ upeo” ni            (alama 1)

                        Bwaka au

                        Mbingu

            ii)         Neno lisilo na maana sawa na paa ni                           (alama 1)

                        Tosi

i)          Maana ya “mambo pengine ni ya hayo” ni                             (alama 1)

–           Kuwa huenda magalaksi mengine yakawa na viumbe hai…Na pensinge watu pia au

–           Huenda magalaksi mengine yakawa na maajabu haya au

–           mambo ni sawa nay a ardhi.                            (Jumla=20 )

SWALI LA PILI

2.         UFUPISHO:

a)         1.         Maisha ya vijana yanaonyesha cheche ya matumaini kwa siku za usoni.

            2.         Wana sifa za mori na kupenda kujaribu kushika mambo upesi.

3.         Upotovu kumawazo na kuiga ambayo ni kipingamizi cha kuendelea kwao

kama raia wa kutegemewa.                                         (Zote 3×2=6)

b)         1.         Mtoto umleavyo ndivyo akuavyo.                             

2.         Kiini cha matatizo ya vijana wa leo ni mwongozo na vielezo wanavyopokea katoka kwa walezi/wakuu wao.

3.         Wana upotovu wa vyombo vya habari au maandishi na vyombo vya habari.

4.         Walezi hufunza wasiyoyatenda au walezi hufanya wasivyosema.  Au walezi huhubiri maji na kunywa mvinyo.

5.         Jamii na mazingira wanamokulia hutukuza kitu kuliko utu.                                                                                                                                       (Zote 5×1=5)

c)         Sifa malezi bora.

            1.         Kulisha, kuvisha na kuelimisha

            2.         Kupewa mwongozo unaofaa badala ya kuwanyeshea lawama.

            3.         Kupewa vielezo vinavyofaa

                        Jumla ni 17 na kwa utiririko.                                       (Zote 3×2=6)

SWALI LA TATU

3.         MATUMIZI YA LIGHA

a)         i )         Bei ya viatu imepanda juu sana siku hizi.   (anaweza kuacha juu)

            ii)         Weka mizigo katika gari/ ndani ya gari/garini/ juu ya gari /kwenye gari. 

(alama 2)

b)         i)          Mikono yao imegusana au kukutana lakini inaweza kutengana kwa

urahisi/ushirika wa      kaeaida/kusalimiana.

ii)         Mikono yao imekwama na vigugu kutengana/imeganda.       (alama2)

c)         1)         Usijaribu

Kupunguza/kushusha/kufifisha/kuteremsha/kuteremsha/dudidimiza sauti unapoimba.

II)        Huyu ni mtu mpumbavu/mjinga/jura/juha/nyonge/suzu bwege/pimbi.

                                                                                                            (alama 1)

III)      Binadamu hawezi kumuumba mwenzake                  

d)         1)         Kula uvundo – kutofaidika, kupata hasara, kupata shida, kula mwata.                                                                                                                                (alama 2)

ii)         Kula uhondo-kupata starehe/neema/raha/ufanisi/manufaa/faida/utamu                                                                                                                    (alama 2)

e)         Kuakifisha

Bwana mwenyetiti, mgeni wetu wa leo wazazi, walimu wote na hata hat hata wanafunzi.

Leo ni siku muhimu. Au; leo ni siku mujimu.

Je mngependa ua

Je! Mngependa niwafahamishe msaada tulipokea kutoka kwa Wizara ya Elimu?”

(alama 4 x½ kwa kilamoja)

f)         Maana

Mhariri-anayesoma na kusahihisha au kurekebisha maandishi tayari kwa uchapishaji/kusanifisha/kukosoa).

Jasusi-anayepeleleza habari Fulani                                                      (alama 4)

g.         i)          Ngome hii nzuri/hizi nzuri zinapo

            ii)         Mitume hawa wazuri wanapendeza

            iii)        Heshima hii nzuri inapendeza

            iv)        Ngo’mbe huyu mzuri anapendeza

            v)         Ngo’mbe hawa wazuri wanapendeza

            vi)        Vilema hawa wazuri wanapendeza

            vii)     Vilema hivi vizuri vimependea                         (alama 5)

h)                                 Jina                             kitezi

i)          Mnada                         Nadi

ii)         Kikomo                       Koma

iii)        ruhusa                          ruhusu

iv)        Ashika/shauku             Ashika

v)         Hsidi/husada               Husudu                                   (alama 5)

i)          i)          Mseno halisi

“Ninataka kwenda sokoni” mvulana alimwambia babayeake. Au Mvulana alimwambia baba yake, “Ninataka kwenda sokoni.”

            “Baba ninataka kwenda sokoni,”                                            (alama 2)

            ii)         Mseno wa taarifa

Kamau alimwambia shangazi yake kuwa angekuwa akienda pale/hapo kila siku kumwona.                                                                        (alama 2)

j)          Po ya kwanza inaonyesha wakati

            po ya pili inaonyesha mahali                                                               (alama 2)

k)         i)          alilia                 Hapo

            ii)         alifia                Hapo

            iii)        aliolea              Hapo

            Akiongeza ‘ku’ mkosoe kisarufi                                 (alama 3)         Jumla=40.

Jinsi ya kukosoa

Ondoa ½ alama kwa kosa la hijai linapotokea mara ya kwanza hadi jumla ya makosa 6 yaani alama 3.

Ondoa ½ alamu kwa kosa la sarufi linapotokea mara ya kwanza hadi jumla ya makosa 12 kwa upande wa ufahamu na matumizi ya lugha ondoa jumla ya makosa 10 ya sarufi yaani alama 5 kwa upande wa muhtasari.

Usikosoe zaidi ya mara 2 upande wa matumizi mabaya ya herufi kubwa, vilevile herufi ndogo (herufi hizo zapaswa kuwa tofauti).

Mwanafunzi akipata sufuri uadhibu tu upande wa hijai-usiadhibu sarufi. Usiadhibu zaidi ya nusu ya alama alizopata mwanafunzi kwa upande wa sarufi.

Muhtasari

Toa zaidi ya kwanza baada ya maneno 10 (yaani alam 1) kisha uondoe ½ alama kwa kila maneno 5 mfano; mwanafunzi aliyezidisha ufupisho wake kwa maneno 20 ata ondolewa alama 2 lakini aliyezidisha kwa maneno 9 haondolewi alama yoyote (lazima yafike kumi kwanza.).

MWONGOZO WA KUSAHIHISHA MTIHANI WA KITAIFA 1997

1.         a)         Gesi hatari kutoka viwandani

                        Moshi kutoka viwandani

                        Utupaji ovyo ovyowa takataka                                               (alama 3)

b)         –           Miji ikishakatwa mizizi iliyshikilia udongo haiku tena hivyo

kukinyesha maji yanateremka ovyoovyo.

            –           Maji ya bahari yakipata joto inapanuka na kufukika yenyewe

            –           Maji yakipata joto mvuke unakuwa mwingi na mawingi mazito ya

yanaleta mvua nyingin ya ghafla.

            –           Miti ikikatwa joto linaleta majagwa.

c)         Ongezeko la watu duniani                                                      (alama 3)

            Amechafua mazingira yake                                                     (alama 3)

d)         Kugundua kuwa mwezini hakuna hewa ama mvua

            kuwa sayari nyingine mf. Mirihi zina mvua lakini ni nyingi zaidi

Kuwa sayari nyingine zina jota zaidi na nyingine zina baridi zaidi                                                                                                    (alama 3)

e.         Hakuna hewa huko ambayo wachimbaji wangevuta wakichimba

            Ni ghali kama kupekeka watu na mitambo ya kuchimbia madini hayo                                                                                                          (alama 3)

f.          Mauti kwa kujaribu kuunda kiunde cha zebaki na pia kutumia viumbe vya elektroniki au kompyuta                                                            (alama 3)

g          Mashavu          –          viungo vy samaki vya kuvutia hewa

            Madungu                     Makao yanayolea angani/viota vya ndege

            Asihasirike      –           Asidhurike/asipate madhara

            Kiunde            –           Kitu kilichoundwa na binadamu                                                                                                                                 (alama 4)

2          a.)  Bado wanaihisi ni wageni

            Mazingira yaliwafanya wahisi uoga

            Wasiwasi juu ya maisha yatakavyokuwa pale chuoni

            Kuwa na woga juu ya yale mkuu wa chuo angesema

            Walidhani maisha pale chuoni yangekuwa tofauti                 (alama 7)

b)         Majina tofauti ya mwalimu mkuu.  Chuo chenyewe hata chumba cha kulala walizoea kusimama mwalimu aingiapo                   (alama 3)

c)         Mkuu wa chuo alipoingia wanafunzi wote walisimama lakini akawaambia wakae.  Ndipo alipowajulisha wakuu wote wa vituo mbalimbali kwa wanafunzi.  Wanafunzi nao wakajua kwamba pale chuoni hmna haja ya uoga, kuwa mambo yatakuwa mazuri kwao.  Wasiwasi ukawaishia na wakapoa tayari kuanza maisha ya pale.                                  (alama 10)

SWALI LA TATU

3.         a)         Mzazi alitaka motto afike nyumbani mapema siku iliyofuata, kisha

akamwuliza kama alikuwa ameyasikia hayo aliyoambiwa. Mtoto akajibu kuwa angejaribu kufanya hivyo lakini mwalimu alikuwa amesema wao wangefanya mtihani jioni ya siku hiyo.

b)         i)  Kiguu chake hakijapona baada ya kuumwa na kijibwa cha kijijini

            ii) Kijumba chenyewe hakikujengwa kibondeni karibu na kijito                                                                                                                    (alama2)

 c)        i)          Nataka upikishe chakula hiki vizuri

            ii)         Toa ushuru wa forodhani.

            d)         i)          Usije hapa kwani sitakuwapo

                                    Usije huku kwetu kwani sitakuwapo

                                    Usije humu mwetu kwani sitakuwapo                        (alama 1)

ii)         Basi la shule limeharibika, moshi mwingi unatokea dirisani na maji yanatirika ovyo                                                 (alama 1)

e)         i)          Nyumu alimshinda farasi kukimbia

                                    Milango yote yajifunga ovyo, nenda ukaifunge

                                    Hamisi amezikata nyasi vizuri

                                    Jiwe lile liliyaangukia matunda                                   (alama 4)

            f)         i)          Kumwendea mtu kinyume

                                    Kupewa hongo                                                            (alama 4)

                                                                        Kutunga sentensi alama 1 kuelea alama 1

                        ii)         Ukitaka cha mvunguni sharti uiname

                                    Ukiona vyaelea vimeundwa                                        (alama 4)

            g)         i)          Kauli ya kufanyiana/kufanyana mf. Kupigana

                        ii)         Wakati uliopo-anakuja

                        iii)        ‘na’ ya kiunganisha – mama na motto

                        iv)        Kiambatanishi naye

                        v)         na ya kutendwa mf. Amepigwa na jiwe                     (alama 4)

            h)         I           Alikimbia kwenda kuona nyoka                                 (alama 2)

                                    Alikimbia alipoona nyoka

                                    Alikifagia kwa ufagio

                                    Alikula chakula chote                                                 (alama 2)

                                    Masikio yangu si mazuri ama sielewi unavyosema     (alama 1)

                                    Mimi ni mgonjwa.

                        II         ago

                                    Mahame, ganjo

                        i)          Yaliyowafika

                                    Aliyemfahamisha

                                    Litakalompata                                                             (alama 5)

            j)          Amini

                        Amana                                                                                     (alama 2)

MWONGOZO WA KUSAHIHISHA MTIHANI WA KITAIFA 1998.

UFAHAMU

a)         Kutumbisha

            Sayansi ya kutumbisha

            Sayansi mpya

            Sayansi ya kutumbisha na matokeo yake

            Sayansi ya kutumbisha

            Sayansi ya ‘Clong’

            Tamaa ya kutumbisha

            Ajabu katika uzalishaji

            Uzalishaji mpya

            Tama ya kutumbisha                                                                                                                                                                                                   (yoyote 1 x 2)

b)         Njaa

            -Upungufu wa ardhi

            -Kupigania mashamba                                                (zote mbili (2×1).

c)         Wangali wanafanyiwa utafiti

            Hawajui ni madhara gani yanayoweza kuletwe nao/kivao

            Hawana uhakika kama wanaweza kuishi nje ya maabara

            Sheria haiwaruhusu wanasayansi kuwatoa nje “Yoyote                       (1×3=3)

d)         Jinsi binadamu anavyoendelea kufanya utafiti ili ajiondolee unyama ndivyo anavyojijuta katka maafa au utafiti ukikithiri utaleta maafa.

                        ‘Akijieleza sawasawa                                                              (alama 2)

                        Aliyeshughulikia upande mmoja                                             (alama 1)

e)         –           Aliyetumbishwa aweza kuwa mweledi zaidi ya binadamu wa kawaida na

kuwatatiza

–           Aliyetumbishwa aweza kuwa na uwezo mdogo wa kiakili na hivyo kuwa mzigo kwa wale wa kawaida

            –           Ni kuharibu msingi wa jamii

            –           Aliyetumbishwa si binadamu halisi

            –           NI kuharibu taasisi za maisha-Utamaduni, itikadi, ndoa, lugha na

kadhalika

–           Kutakuwa na maumbile sawa ya watu au kutatokea ukosefu wa maumbile tofauti.                                                                         (zozote 2×2=4)

f)         Matumizi mabaya ya ujuzi ule

            Mweledi atatumbisha watu wasio wa kawaida

            Mweledi aweza kuangamiza ulimwengu huu na kuutawala ulimwengu mpya wote

            Kitakuwa na msongamano wa watu duniani

            Ukosefu wa huduma muhimu za jamii

                                                                                                            (Yoyote (1×4=4)

g)         Watoto hao wanaweza kuwa weledi aidi

            Wanaweza kuwa na uwezo mdogo kiakili

            Wenti wao watakuwa mayatima

            Watarithi kasoro za mwili au magonjwa yasiyo na tiba au yanayo ambukiza na

            Kuangamiza binadamu wa kawaida.

            Kuwepo kwa uhuru wa kutumbisha mayai ya wafu’             (Zozote 2×2=4’)

Makosa

Sarufi- Hadi ½ ya maki katika kila swali (mak alizopata) kwenywe sufuri usitoe

Hijai-   Ondoka kila mahali hata kwenye sufuri. Mwisho, ondoa jumla ya makosa sita

yaani.                                                                                       (alama 3)

SWALI LA PILI

Ufupisho

            a)         Kiswahili kinasemwa na watu wengi ulimwenguni

Kinafumika kwa minajili ya matangazo ya habari katika idhaa nying na mashirika ya habari ulimwenguni.

Kinafunzwa katika vyuo mbalimbali ulimwenguni au kama lugha ya kigeni                                                                         (3×2=6)

            b)         Kilianza kuzungumzwa na wangozi

                        Wangozi waliishi shungwaya (kati ya Somalia na Kenya)

            Lugha ya wangozi siku hizo, ambayo ndiyo mzazi wa Kiswahili, iliitwa Kiongozi.

            c)         Wageni waliotoka Mashariki ya kati walikaribishwa na Wangozi

                        Wageni waliingiliana na wengyji kwa kila njia/hali

                        Wangozi wakaitwa waswahili na wageni

                        Wangozi walielimika kwa njia/hali

                        Wangozi wakaitwa waswahili na wageni

                        Wangozi walielimika kwa njia/hali mbalimbali

                        Lugha yao ilipanuka ilipochukua msamiati wa kigeni

                        Lugha yao ikaitwa Kiswahili wala si Kiongozi

                        Kiswahili kilishukiwa kuwa lugha ya kigeni

                        Lugha ya kiafrika asilia hata hivyo/kitovu chake ni Kenya na Somalia

(8×1=8)

KUTUZA

Ziada=Idadi ya juu zaidi huangaliiwa

Ya kwanza      10= alama 1

Matano zaidi= alama ½

Sarufi = makosa 10 yaani alam

Hijai = Makosa 6 yaani alama 3

SWALI LA TATU

Nyekundu-vitahiniwa

MATUMIZI YA LUGHA

a)         Nilipomwendea. Aliniangalia kisha akaniambaia, ‘Siamini kuwa ni wewe uliyeandika barua hii’                                                    ( ½ x6=3)

b)         Watu                                       wane                           Walipeperushwa

            Jina                                          Kivumishi                    Kitenzi

            Juu kwa juu                             na upeopo                    mkali

            Kielezi                                     Jina                              Kivumishi

  • Chukua kimojawapo cha majina hayo mawili na vivumishi hivyo viwili.

Kila kisehemu=alama              (1×4=4)

c)         Pekee:  Dhahabu

                        Almasi

d)         i)          Na

            ii)         Mpaka au hata

e)         i)          Mhasibu: uwekaji hesabu y apes/naye hesabu na kuweka hesabu hiyo

            ii)         Mhazili: Mpiga taipu, anayeshughulikia maandishi ofisini/sekretari/karani.

f)         Kiulizo-Pi

            i)          Wapi/Wepi

            ii)         Yupi

g)         Kifaru hana manyonyo ilhali nyati anayo

            Kifaru ana masikio madogo kuliko ya nyati

            Kifaru ana pembe moja na nyati mbili

Kifaru ana pembe mbili, moja ndefu kuliko nyingine ilhali zile za nyati ni mbili ziliztoshana urefu.

            Pembe za kifaru zinapatikana usoni karibu na pua lakini za nyati ziko kishawani

            Kifaru ana mkia mfupi kuliko wa nyati

            Kifaru ana miguu mifupi iliyo na matende lakini ya nyati ni mirefu na ina kwato

            Ngozi ni ngumu (Ya kifaru) ilhari ya nyati ni laini

            Kifaru ana kichwa kirefu chembamba lakini nyati an kifupi kinene.

            Pembe za kifaru zimenyooka ilhali za nyati zimejikunja

            Kifaru ni mkubwa kuliko nyati

            Kifaru ni mfupi na mpana ilhali nyati ni mrefu na mwembamba.

H         YUYU HUYU

            i)          Kuchokoa chokoa maneno      –           Kudadisidadisi

                                                                        –           Peleleza

                                                                        –           Tafuta undani wa jambo

                                                                        –           Chunguza chunguza

                                                                        –           Udaku

                                                                        –           Dakuadakua

        ii) Kumeza shubiri                                   –           Kuvumilia machungu

                                                                        –           Kufa kikondoo

                                                                        –           Meza mumtitu

Aliyetaja au kutumia maana apewe alama 1

j)          Mwamafunzi afanikiwanye maishani ni ule asomaye kwa bidii na pia atiiye/awatiiye wali wale.                                                                 (alama 2)

                                                                                                Sehemu           3 = alama 2

                                                                                                                        2 = alama 11/2

                                                                                                                        1 = ½ alama

MWONGOZO WA SUSAHIHISHA MTIHANI WA KITAIFA 1999              

SWALI LA KWANZA

UFAHAMU

(a)        Mahali pa mwanamke ni jikoni                                               (1 x 2)

            Kazi yake ni kuitumikia jamii

(b)        Anafanyishwa kazi nyingi                                                      ( alama 2)

(c)        Afanyayo mwanamume mwanamke pia hulifanya                 ( alama 2)

(d)       Ndoa

            Kiasili                                                              Kisasa

            Ndoa ya lazima                                               Ndoa si lazima

            Alilazimika kumzalia mume watoto                Anazaa watoto kwa hiari

            Alitumishwa                                                    Ana uhuru wa kufanya atakalo

            Alifanya kazi ya jikoni                                    Si  lazima aende  jikoni

            Aliamuliwa kwa kila jambo                            Anajiamulia mwenyewe

            Alimtegemea mume                                        Anajitegemea/hujikimu

            Alinyamaza alipoteswa                                   Hujitetea akiteswa/ hupigania haki

ELIMU

Hakuenda shuleni                                           Anaenda shuleni

Alikuwa  na Elimu  ya  kiasili                         Hana Elimu ya  kiasili             ( 1 x 2 = 2)

(e) Hapendezwi naye. Ni mkaidi, mshindani, mzushi            ( 2)

(f)        Mahali pake ni jikoni

            Akiteswa alipaswa kunyamaza/ kufyata ulimi

            Lazima aolewe amzalie mume watoto

            Hapaswi kupelekwa shuleni

            Anapaswa kufanyiwa uamuzi

            Hapaswi kujitetea

            Anakazi maalum                                                         ( 1 x 4 = 4)

(g)        (i)         Akafyata ulimi – akanyamaza

            (ii)        Ukatani – umaskini

            (iii)       Taasubi za kiume         fikra/ wazo la kibaguzi/ uchoyo

                                                            Mwanamme kuona bora kuliko mke

            (iv)       Aushi                           Maisha/ kudumu/ milele/ daima/ alfulela

                                                            (1 x 4 = 4)

SWALI LA PILI

MUHTASARI

(a) Hoja

Alikuwa na mazoea ya kupitia pale pale

Alikuwa amelala pale pale bila kutingishika

Alikuwa katika hali hiyo kwa miaka mingi

Alishangaa tena

Alimwona akijipinda kwa mbali akadhani macho yanamhadaa

Alipohakikisha macho yanamdanganya, akaamua kwenda zake

Lakini kutazama nyuma alishtuka kumwona mtu yule akigeuka, akifunua macho na kuketi

Alizungumza lugha iliyofanana na Kiswahili

                                                                        (kila hoja 1 ½ x 8 = alama 12)

 (a) Hoja

Mtu huyu alidai kuwa amelala pale kwa siku moja/ muda mfupi

Kiumbe huyu alikuwa amevaklia ngozi iliyochakaa kwa mpito wa wakati

Alimkumbusha kwamba alikuwa amelala pale kwa miaka mingi

Kiumbe yule alimkagua na akasema (amevaa kizungu) alikuwa tofauti na vijana aliowazoea

Aligundua kuwa alikuwa amelala pale kwa karne nzima

                                                                  Kila wazo alama          1 x 5 = 5

                                                                  Utiririko alama            3

                                                                  Alama                          8

B

  • (i)         Debe shinda haliachi kutika

Kelele za mwenye nyumba hazimgusi mpangaji

Maji ya moto hayachomi nyumba

Kelele za Chura hazimzuii ng’ombe kunywa maji

Vishindo vya mashua havishtui bahari

Manen makali hayavunji usingizi

Nastahamili maovu maneno hayana kovu

            (ii)        Hajali utamaduni/ hana kizuizi/ aibu/ desturi cha haramu hana mpaka

                        Kiguu na njia/ hatulii/ anatembea tembea

     (b) Tega      Weka kifaa kifyatuke

                        Jaribu kunasa

                        Kufumba

                        Kuwa tayari kusikiza

                        Fanya ujanja

                        Hepa kazi

Tenga  Weka kando

                        Aina ya samaki

                        Susus la mzingo

(c)        Rudi    rejea, adhibu, onyo, rekebisha tabia, tia adabu

                        Nguo kwa fupi, kulipa deni

            Fundi   Elimisha mdudu kama kiroboto (tekenya), mbuu, bomwe, juvya,

elevusha, lea/ tunza

(d)       Makarazi

(e)        ½ + 1/6 = 2/3
(f)        Mboni

Kiko/ Kiwiko/ kitimbili/ kifundo/ kiwimbi/ kisuguu/ kivi

(g)        (i)         Mjomba

            (ii)        Nafaka – mawele, mchele, mahindi

SWALI LA TATU

A.        MATUMIZI YA LUGHA

(a)        Umeziona kalamu nyekundu zilizopotea

(b)        Nemekuondolea tatizo lako yafaa unishukuru

(c)        (i) Makumbushano, makumbusho, kumbusho (ma), kumbkizi, ukimbukaji….ku…

            Mshoneleaji, ushonoleaji, wasonaji shoni

            (ii) Mcheko, mcheshi, uchekaji, kicheko, kichekesho (vi)

            Vicheko, macheko, mchekeshaji ….. kucheka……                ( 1 x 6 = 6)

(d)       (i) kujikosifika                                                                         (1)

            (ii) Ipandwayo/ inayopandwa                                                 (1)

(e)        Yamezidi                                                                                 (1)

            Hazitoshi                                                                                 (1)

(f)        “Sijaona kitabu kizuri kama hiki, utaniazima siku ngapi?”  Bashiri alimuuliza

sijaona au

Sijaona, Sijaona kitabu kizuri kama hiki, utaniazima siku ngapi? Bashiri

alimuuliza

Sijaona

Au

Bashiri alimwuliza Sijaona, “Sijaona kitabu kizuri kama hiki, utaniazima siku

ngapi?                                                                                      (½ x 6 = 3)

(g)        Fahamu, elewa, tambua, maizi                                                (1)

            Gimba/ nyota itiayo mwanga/ mwangaza mkubwa                (1)

            Au       Kwetu (nafsi)

                        Mahali (umilikaji)                                                        ( 1)

(h)        u          ny        mf        uzi-nyuzi         uta-nyuta

            u          k          mf        ukuta – kuta    ukope- kope

            u          m         mf        ugonjwa – magonjwa

            u          f           mf        ufagio- fagio

            u          mb       mf        ubao – mbao

            u          nd        mf        ulimi- ndimi

            umoja              mf        waraka- nyakara / wayo- nyayo          ( 1x 5)

MWONGOZO WA KUSAHIHISHA MTIHANI WA KITAIFA

2000

SWALI LA KWANZA

MUHTASARI                                  

1. (a)    Mashambani                                                              Mjini

            – Hutegemea kilimo                                                     hutegemea viwanda

            – Wanawake hawajui haki zao/ hawazipigani             wanawake wanajua haki zao

            – Hawana maendeleo/ waishi kama babau zao            waishi kisasa

            – Hawapendi mabadiliko

            – Hawana tenologia

(b) Uhusiano

Mungu ndiye mwenye uwezo mkubwa/ ndiye aliyeviumba viumbe

Viumbe ni wategemezi/ hafifu/ hawana uwezo/ wanyonge

Hisia

– Viumbe humtegemea Mungu kiasi kuwa bila yeye wataangamia

– Hisia ya huruma

(c) Wanawake na watoto hawana haki/ ni watumwa

(d)       Tarakilishi        –           Kuwasiliana

            Mangala                      Kuona viumbe vidogo

            Nangala                       kuona sayari  ya thurea zilizoko mbali

            Runinga                       kusikiliza na kuona

            Simu                            Kuwasiliana

            Ghala                           Usafirishaji

            Viwanda                     Uandaji wa bidhaa

            Majumba                     makaazi/ Biashara

(e)        Waweza kuwasiliana ulimwengu kote kwa kutumia teknologia ya kisasa (vifaa 

vilivyo tajwa  katika (d)

            Kuona nakusikia kote ulimwenguni

(f)        (i) Mahali/ nafasi/ hadhi/ wajibu/ jukumu zao katika  jamii

            (ii) Wameendelea kielimu/ sayansi/ teknolia/ kimawasiliano. Kiufundi

2.         (a)        Vijana wapendano  hulenga kuishi raha mustarehe

                        Kabla hawajaona hudhikika na kidhikishana kwa kutaka kuaminiana

            AU

            Kutiliana shaka kila wanapokuwa mbalimbali

            Agalabu hulaumiana

            Husameheana na kuendeleza mapenzi

            Hugundua ile raha ni ndoto tu

            Uhalisia wa mambo ni kuvumiliana

  • Mwanasiasa hupigana awe  mjumbe

Achaguliwapo anakuta hatambuliwi kama bwana mkubwa

Huo ukubwa hutegemea mambo mengi/ mengine/ pesa, magari/ sauti katika jamii

Msomi huanza bidii udogoni

Hulenga kutabuliwa kielimu

Husoma afikie kilele/ daraja ya juu/ shadada tatu na mifano

Akiajiriwa hugundua watu hawakijali kisomo chake/ watu humwona mvivu

Anapofika kilele husahau kama ni binadamu wa kawaida

Huishi hujisikia mwiwa

3.         (a)        (i) Alipatiwa vitu mbili, soda na chupa kando  kando

                        (ii) Alipatiwa vitu mbili, pamoja, soda ikiwa ndani ya chupa

            (b)        Jengo – mjengaji/ mjenzi- Ujengaji/ ujenzi

                        Pendo – Mpendaji/ mpenzi – upendo/ upendaji

            (c)        (i) Alfajiri – kielezi cha wakati

                        (ii) Sana- kielezi cha namna/ jinsi/ kiasi/ kiwango/ kadani

            (d)       Msemo halisi

                        Yohana alisema “Njiani kulikuwa kumenyesha sana ndio sababu

tumechelewa”

            (e)        (i)         Ritifaa- kuonyesha maneno/ majina ya ving’ong’o mf Ng’ombe

                                    Kufupisha maneno mf. Takwenda – (tutakwenda)

                        (ii) Parandesi

                        Kutoa maelezo zaidi/ kufafanua

                        Kuonyesha maneno yaliyo ya lazima

                        Kuonyesha maneno yaliyo na maneno sawa

                        Katika tamthilia kutoa maneno ya waigizaji

                        Kufungulia nambari za kourodhesha

                        (ii)

            Kukatiza usemi- kutomaliza- kigugumizi

Unukuzi wa usemi wa mtu mwingine

(iv)

Kuonyesha hisis ya moyoni/ furaha, huzuni, hasira

(f)        Silabi               Vitendo                       Matumizi

            La                    lalisha                          alimlalisha mtoto

            Nywa              kunywa                       alimnywesha maziwa

            Fa                    ficha                            alijificha kichakani

(g)        ile- ngeli/ jina/ kionyeshi/ Kiwakilishi/ kiashiria

            Yangu – kiwakilishi

            Niliyo – kiwakilishi/ wakati / nafasi/ ‘O’ rejeshi

            Ina- ngeli/ wakati/ jina / kiwakilishi

(ii)        Mimi- nafsi

            Nina- nafsi/wakati

            Kumwona – nafsi

            Aliyepata – nafsi/ ‘O’ rejeshi

(h)        (i)  Nyuta zao/ zake  ni ndefu na  kubwa sana

            (ii) Merikebu zitakazofika kesho zitang’oa nanga kesho kutwa

(i)         (i)  Kijiti ambacho kilivunjika  kilimuumiza Amiza  mguu

            (ii) Barua ambazo zitaandikwa na baba kesho zitatumwa mwaka ujao

(j)         (i)  Bahasha iliyonunuliwa  jana  ni kubwa na  nzuri

            (ii) Mananasi haya yanauzwa ghali kwa sababu yameiva vizuri sana

B

(a)        (i)         hamali/mchkuzi/  mpagazi

            (ii)        Mnajimu/ majusi

(b)        (i)         Vita  vya  panzi  neema ya  kunguru

            (ii)        Kawia ufike

(c)        Chakula kimemwagika chungu nzima

            Fundu la vitu/ idadi

            Mdudu mdogo mweusi

            Kali- kinyume cha tamu

            Pele- uvimbe mwilini/ chunusi

(d)       (i)         Bumba la – nguo /  nyuki/ karatasi/ noti

            (ii)        Genge la – wezi/ vibarua/ wakora

(e)        (i)         Hatafaulu/ hatafanikiwa/ hatafua dafu/ kula  mwande

            (ii)        Kutoboa siri/ fichua siri/ fukua siri

MWONGOZO WA KUSAHIHISHA MTIHANI WA KITAIFA

2001

SWALI LA KWANZA

(a) (i) Mwanaume

Alikuwa na uwezo wa kuamua

Alistahili elimu ya juu

Ni mrithi

Ni kiongozi

Ni mwenye akili bora

Alidhaminiwa kuliko bora

Alidhaminiwa kuliko mwanamke

Ni mshauri

(ii) Mwanamke

Hatoi kupata elimu ya juu

Hastahili kurithi mali/ ufalme

Si kiongozi

Wa kuolewa

Ni chombo cha kutamanika

Ana akili dhaifu/ ana akili duni

(b) (i) Kwa nini mfalme  aliwauliza wakwasi kwanza tafsiri ya kitendawili (alama 2)

Waliaminika au walidhaminiwa kuwa wenye ujuzi na maarifa

Waliheshimiwa/ Nasaba bora/ Ukoo mzuri

Walikuwa washauri wakuu wa mfalme

Alitarajia mmoja wao amuoe bintiye hoja yeyote iliyokamilika

(ii)        Kwa nini Mfalme alishangaza na jawabu la binti yake                 ( alama 2)

Mfalme alitarajia thamani ya tiba iwe kubwa

Kishaufu ni kitu duni

(c)        “Akili ni nywele, kila mtu ana zake.” Dhihirisha jinsi methali hii inavyobainika katika hadithi hii                                                     ( alama 4)

1.         Mwanakishwira alikuwa na akili bora kuliko mfalme/ wakwasi

2.         Mchungaji alikuwa na akili nyingi kuliko mfalme

3.         Mwanakishwira na mchungaji walikuwa na akili nyingi kuliko wakuasi na

Mfalme

Lazima pande zote mbili zilinganishwe wenye maarifa na wasio maarifa kila upande.

(d)       Ni nini maoni  yako kuhusu mwanaume aliyemwona mwanakishwira na  kwa nini  alikubali kuolewa  na  huyo.                                            ( alama 3)

1.         Mwanaume hana taasubi ya kiume

2.         Mchungaji ana akili sawa na Mwanakishwira

3.         Mchungaji ndiye alitoa tiba ya ugonjwa wake

4.         Mmoja alifumba fumbo (mwanakishwira) na mwingine akafumbua (mchungaji)

            Hoja yoyoye moja

(e)        (i)         Licha ya kuwa/ bali na/ zaidi ya kuwa/ juu  ya hayo/ vile vile/ pia/

isitoshe/aidha/ kuongeza

(ii)        Akilalamika/ alifura/ alihuzunika/ akisononeka/ akiwa na uchungu aliopita kiazi

            (iii)       Uzuri usio fifani/ wa ajabu/ mwingi sana

            (iv)       Akamshauri/ akampa mawaidha/ akamwasihi/ akamwangazia/

akamwambia/ akamwarifu

SWALI LA PILI

2 (a)     (i)        Alikuwa amewashinda wareno mahasimu wake na  kwa hivyo wangendi

kumwadhibu vikali

(ii)        Ili Wareno wakija wakija wasikute chochote  cha kuwavutia macho na watukomee  kabisa

            (iii)       Hakutaka yaliyowapata wafaza yampate yeye na watu wake.

( 3 x 2 = alama 6)

    (b)    (i)         Faza alipoasi utawala wa Kireno  aliangamizwa kinyama/ faza ilipoasi 

utawala wa Kireno  Wareno waliangamiza chochote chenye uhai

(ii)        Kila mreno hata kasisi aliunga mkono tokeo hili/ hakuna mreno hata 

mmoja aliyekilaani kitendo  hiki.

(iii)       Mfalme Yusuf baada ya kuwashinda Wareno aliwaamuru watu wake

wahame aungamize mji  ili wareno warudipo wasipate chochote  cha  kuwavutia.

(iv)       Aliamua kuwashambulia Wareno katika vyao vyote katika mwambao

mzima wa mashariki ya Afrika.

(v)        Alienda Uarabuni kutafuta  silaha

(vi)       Alianza kuwashambulia Wareno kuko  huko  uarabuni kisha  akaendelea  kuwashambulia katika  mwambao wa Afrika mashariki na  kokote walikokuwa.                                                       ( 6 x 2 = alama 12)

SWALI LA TATU

3. (a)    (i)         Yule ndiye  mkwasi  aliyenusurika

(ii)        Yule ndiye mkwasi ambaye alinusurika

    (b)    Andika umoja wa sentensi hizi

(i)         Kwato za wanyama hutufaidi

Ukwato wa mnyama hunifadi                                                ( alama 1)

(ii)        Mnataka vyeti vya kuwasaidia

Unataka cheti cha kukusaidia / kumsaidia                  ( alama 1)

     (c)   Andika ukubwa wa:

            (i)         Mwizi aliiba kikapu na ng’ombe

                        Jizi liliiba kapu na ng’ombe/ jizi liliiba jikapu na jing’ombe ( alama 2)

     (d)  Tunga sentensi sahihi ukidhihirisha wingi wa majina yafuatayo

(i)         Ukanda

(a)        Uzi au mshipi/ eneo ama sehemu Fulani/ wingi wake ni kanda (alama 1)

(ii)        Uzee

                        Hauna wingi wa uzee tu

(e)        Sahihisha sentensi zifuatazo bila kugeuza maana

(i)         Kikombe chenyewe kimevunjika ni kipya

(a)        Kikombe kilochovunjika ni kipya/ kikombe chenye kuvunjika ni kipya/ kikombe

                        Kipya kemevunjika / kikombe kipya ndicho kilichovunjika   (alama 1)

(ii)        Nimepeana kitabu kwa mwalimu mkuu

(a)        Nimempa mwalimu mkuu kitabu/ Nimempatia kitabu mwalimu mkuu

(alama 1)

(f)        Tunaweza kusema katika chumba au

            (i)         Chumbani

            (ii)        Ndani ya chumba

(g)        Andika sentensi zifuatazo katika hali ya kutendewa

(i)         Yule Ng’ombe alizaa ndama mkybwa jana                            ( alama 2)

(a)        Ndama mkubwa alizaliwa/ alizaliwa na ng’ombe yule jana

(ii)        Mavu hawa wamemsumbua Nyatogo kwa muda mrefu

(b)        Nyatogo amesumbuliwa na mavu hawa kwa muda mrefu     ( alama 2)

(h)        Kwa kurejelea ngeli za mahali. Andika sentensi tatu ukionyesha matumizi ya 

kila moja                                                                                  ( alama 3)

Hapo ndipo alipozaliwa (PO)

Huko ndiko alikozaliwa (KO)

Humo ndimo alimozaliwa (MO)

(i)         Andika sentensi za mseto kutokana na mbili fupi ulizopewa

(i)         Mwanafunzi amesoma- kwa bidii. Mwanafunzi anataka kupita mtihani

                                                                                                            ( alama 1)

(a)        Mwanafunzi anasoma kwa bidii ili apite mtihane. Pia kusudi / kwa kuwa

anataka/ kwa vile anataka/ ndiposa/ ndipo/ maadama/ mathali n.k   

(alama 1)

(ii)        Leo nimerudi nyumbani. Sipendi kuishi hapa

(a)        Leo nimerudi nyumbabi ingawa sipendelei kuishi hapa. Pia ijapo/ ilipokuwa/ hata kama/ ingawaje/ ijapokuwa/ lakini n.k   ( alama 2)

(j)         Geuza sentensi hizi kutoka msemo wa taarifa hadi msemo halisi

(i)         Mama alisema nichukue nafaka yetu nikauze sokoni             ( alama 2)

  • Mama alisema “ chukua nafaka yetu ukauze sokoni”
  • “Chukua nafaka yetu ukauze sokoni” mama akasema

(ii)        Mwalimu aliomba aletewe vitabu vyake kutoka darasani      ( alama 2)

(a)        “Nileteeni vitabu vyangu kutoka darasani”. Mwalimu aliomba

MWONGOZO WA KUSAHIHISHA MTIHANI WA KITAIFA

2002

SWALA LA KWANZA

  1. (a)     Kutokana na busara yake/ urazini/ hekima/ uwezo wake/ maarifa yake ya

kuweza kuyatawala mazingira. Binadamu anasababisha hasara/ anahatarisha maisha ya viumbe vyote/ anaharibu mazingira akisingizia maendeleo

            (Akiegemea upande wa maarifa akose kutaja matendo ya uharibifu mpe alama 2) Akiegemea pande zote mbili mpe alama 4)

         (b)     Binadamu hujaribu kujiimarisha kimaisha kwa kukata miti kutegemea bidhaa

         viwandani  na hivyo kusababisha ukosefu wa  mvua, kuwepo  kwa  jangwa, ukataji wa miti  uchafuzi wa maji, uchafuzi wa hewa, maji yakitiririka kwa mito yanaleta madhara mbalimbali.                                 ( alama 4)

         (c)     Itaangamiza maisha ya viumbe vyote

                  Miale ya jua yenye smu itatufikia moja kwa  moja na kutowesha  uhai wa

                  viumbe vyote.

Miale ya jua itaangamiza/ itatowesha uhai/ kusababisha maafa/ kuhatarisha uhai.

(Wazo la kutoa  uhai lijitokeze)                            ( alama 2)

            (d)       Kusababisha ukosefu wa mvua/ uhaba wa mvua

                        Maafa yameimei au viumbe pamoja ya maradhi

                        Uhai utotoweka duniani

                        Kuwadhuru viumbe wa majini

                        Madhara kwa mimea na binadamu kupitia kwa ulaji wa vyakula

                        Kiangazi/ kukauka kwa mimea na visima vya maji

                        Uharibifu wa utandu

            (e)        Sisi wenyewe kuchukua jukumu la kusafisha mazingira yetu

                        Kuwafunza watoto kuhifadhi mazingira yao ni kuyaweka safi

Kutahadharisha umma wa ulimwengu dhidi ya uharibifu wa mazingira na mali asili

Kuzuia hewa yenye sumu kutoka viwandani na kuzuia kusambaa kwa gesi

            Kusafisha maji yaendayo mitoni

            Kujenga viwanda mbali na makao ya wanadamu

  • Mtoto hufuata maagizo (tabia na mwenendo) wa mamaye/ mtoto hufuata tabia ya mamaye.
  • (i)  Kusana- kutengeneza/ kuvumba kuanda/ kubuni/ kuzua

            (ii) Mchapuko- kuongezeka kwa kasi/ kwa haraka/ kuibuka kwa kasi upesi

            “Tafadhali niletee vitabu vyangu kutoka darasani” mwalimu aliomba

(k)        Eleza maana mbili tofauti za sentensi hii

            (i) Wenzake wamelipwa pesa zao, yeye bado amelala

  1. Pesa zao wenyewe  pamoja na zake
  2. Pesa zao wenyewe bila  zake
  3. Pesa zao na wengine na waliohusika  hawana/ angala usingizini/ hana habari/ aegemee upande wa pesa  au upande wa kulala
  • Eleza  katika sentensi maana ya misemo ifuatayo

(i)         Uso wa chuma                                                           ( alama 1)

            Sentensi ionyeshe uso usionyeshe hisia zozote

(ii)        Kuramba kisogo

            Sentensi yaonyesha kusengenya kwa kutumia ishara

  • Andika visawa ( maneno yenye maana  sawa) vya maneno haya:

(i)         Sarafu/ gwewazi/ fulusi/ darahima/ hela/ pesa            ( alama 1)

(ii)        Keleji. Dhihaki/ stihizai/ dharau/ bero/ kebali/ dunisha          

( alama 1)

(iii)       Daktari. Tabibu/ mganga/ mzamifu/ msoni/ mhazigi/ tweza/ ihadi/

kinaya/ kishindo                                                          ( alama 1)

(c)        Kwa kila jozi ya maneno uliyopewa tunga sentensi mbili kutofautisha maana:

(i)         Ini- kiungo cha mwilini

Hini – nyanyasa, hiani kinyuma, ona n.k                    ( alama 2)

(ii)        Tairi- mpira wa nje wa gurudumu

                              Tahiri – tia tohara

(d)       Andika kinyume cha

(i) Shairi. Shwari/ heri/ sudi/ utulivu/ wema/ neema/ baraka   ( alama 1)

(ii) Oa- taliki/ acha/ tenga

(e)        (i)         Anayefundisha mwari mambo ya nyumbani huitwa

                              Kunguri

(ii)        Samaki anayejirusha kutoka majini huitwa                 ( alama 1)

                              Mkizi.

SWALI LA PILI

2. (A) MATAYARISHO)

Katika vipindi mbalimbali vya historia kumeibuka magonjwa mengi hatari. Magonjwa haya yalitafutiwa tiba baada ya kuwaua watu wengi. Kuna ugonjwa mpya duniani uitwao ukimwi.

Ukimwi umeawaua mamilioni ya watu kote ulimwenguni na unazidi kuenea kwa kasi.

Umewadhiri sana walio  kati ya umri wa miaka 15 hadi 49.  Hili ndilo kundi linaloweza kutunza jamii. Kutikana na kuwaua watu wengi nchini Kenya maradhi haya sasa ni janga la kitaifa. Nchini Kenya Ukimwi uligunduliwa mwaka wa 1984 na kutokea hapo umewaua watu wengi sana.

(i)         Vipindi mbalimbali vya historia vimeshuhudia kuibuka kwa magonjwa ya ajabu/

tauni, kifua kikuu, homa ya matumbo n.k

(ii)        Magonjwa haya yamewahangaisha watu na kuzishughulisha bongo za

wanasayansi na madaktari katika kutafuta tiba.

(iii)       Magonjwa haya yaliwaua maelfu ya watu na kutibua mifumo na taratibu za 

            maisha ya watu/  yaliwaua watu wengi.

(vi)       Magonjwa hayo yaliweza kuchunguzwa na kutafutiwa tiba

            (kabla ya kumaliza kizazi cha binadamu/ akamilishe hadi mwisho)

(v)        Ulimwengu wa sasa unashuhudia janga lingine la maradhi sugu ya ukimwi

(vi)       Ukimwi unazidi kuenea kwa kasi. Umewaua mamilioni ya watu kote

           ulimwenguni.

(vii)      Ukimwi unazidi kuenea kwa kasi ulimwenguni (lazima wazo la kasi litokee)

(viii)     Wengi wa walioambukizwa ni kati ya miaka 15 – 49.

(ix)       Kundi hili lina nguvu/ linatunza  jamii/ wanaosalia ni watoto wa wakongwe

            wanaoachwa.

(x)        Ukimwi uligunduliwa Kenya mwaka wa 1984 (lazima ataje Kenya)

(xi)       Watu zaidi ya 500 hufa kila siku

(xii)      Ukimwi sasa ni janga la kitaifa

(B) MATAYARISHO

Hospitali, zahanati, makundi ya kujitolea na mashirika mbalimbali huwahudumia wagonjwa. Huwapa tiba ya kisaikologia na huwapa ushauri hima wa kuishi ili wasikate tamaa. Historia inatupa matumaini mema kuwa siku moja tiba itapatikana. Tujikinge tukiwa  na  subira kwani subira  huvuta  heri.

(i)         Mashirika na makundi ya kujitolea kuwahudumia wagonjwa

(ii)        Makundi hutoa tiba ya kisaikologia na kuwapa ushauri na hima ya kuishi badala ya kukata tama

(iii)       Wengi hutibiwa nyumbani kwao

(iv)       Matumaini ya tiba kutokea

SWALI LA TATU

1. MATUMIZI YA LUGHA

(a)        Kianzishi cha ngeli ya KI-VI k.m  kisu kimevunjika – visu vimevunjika

Kuonyesha hali ya udogo k.m mtu- kijitu. Kijitu kimepotea

Kitendo kutendeka huku kingine kikiendelea

Ki- kuonyesha masharti – ukistaajabu ya Musa utaona ya Firauni

Ki- Kuonyesha nyakati zote- nilipofika alikuwa akiandika

(b)        (i)         Nilisoma kitabu chake

                        Tulisoma vitabu vyao

(ii)        Umekuwa mwadilifu kupindukia

                        Mmekuwa waadilifu kupindukia

(iii)       Alishinda nishani ya dhahabu

                        Walishinda nishani za dhahabu

(c)        Watu wengi wamezoea kusema, “ajali bwana!” Basi yakaisha hapo. Lakini kufanya hivyo ni sawa?

(d)       (i)         Mafuta  haya yaachuruzika sana

            (ii)        Mwinuko ule ndio mwanzo wa mlima wa chungu

(e)        (i)         Kitabu  kilichopasuka  ni changu/ kitabu kile kilichopasuka ni changu/ kile 

kitabu kilichopasuka ni changu.

(ii)        Mtoto aliyeanguka ni ndugu yangu/ Mtoto ambaye alianguka ni ndugu

yangu

(f)        (i)         Matawi ya mti ambayo  hayakukauka hayakukatwa

            (ii)        Matofali haya hayatumiki/ hayatumiwi kwa ujenzi wa nyumba

(g)        (i)         Chakula chochote kikibaki hutupiliwambali

                        Chakula ambacho kinabaki hutupiliwa mbali

            (ii)        Nyumba yoyote uingapo / unayoingia unapata watoto wawili

(h)        (i)         Neno   Ji- ma (umoja) li- ya

            (ii)        Kiongozi         (umoja) a-wa, m- wa, yu-u-a-wa

            (iii)       Mate                Ji-wa ( wingi) li- ya; ya-ya;  ma; ji

(i)         (i)         Daraja hili huvukika/ linavukika/ litavukika/ lilivukika tu wakati  wa

Kiangazi

            (ii)        Kitabu hicho kinasomeka / chasomeka/ husomeka/ kitasomeka ijapokuwa

sura zingine hazimo.

(j)         (i) Sanduku lenye fedha limeibwa.

            (ii) Sanduku lenyewe limepatikana

II         (a) (i)  Mbari – Ukoo/ mlango

                        Watu wa kitovu kimoja, jamii, ukoo n.k. Kamau ni wa mbario yetu

Mbali – kisichokuwa  karibu/ masafa marefu baina  ya  mahali na  mahali/sio sawa  sawa,  tofauti k.m shati  hili  lina rangi mbali na  lile.

(ii)        kaaka- ishi mahali kwa mda/ kinywani sehemu ya juu ya kinywa k.m alijiuma Kaaka yake

Gaaga – geukaggeuka katika hali ya kujilaza, tuatua, pia  garagara k.m vile  aigaagaa kitandani  kwa maumivu.

(b)        (i)         Enda  nguu- ( kata tamaa) Kukata tamaa kabisa

                                    Alienda mguu hata kabla ya kujaribu

(ii)        Chemsha roho – Kasirisha

Kuwa mkali, kasirika. Baada ya kutusiwa alichemka roho wakapigana

(c)        (i)         Reja

                        (ii)        Toa athibu, kaaya

                        (iii)       Toa malipo ya pesa kwa ajili ya kila alicjopokea

                        (iv)       Kufupika kwa nguo

(d)       Ukistaajabu mambo madogo utafanya nini ukipata makubwa

Si uzuri wa kustajabishwa na jambo kwani kuna uwezekano wa kupatwa na makubwa

                        – Usishangazwe na madogo

MWONGOZO WA KUSAHIHISHA MTIHANI WA KITAIFA

2003

SWALI LA KWANZA

1. (a)    (i)         Bainisha kwa  kutoa  maelezo kamili  kwamba utamdaridhi ni neno la

mseto                                                                                       ( alama 3)

Neno hili limeundwa kutokana na maneno matatu ambayo ni utamaduni, tanda na ardhi. (Ni neno maana yake ni utamaduni uliotanda au kuenea ardhi nzima)

(ii)        Tohoa maneno mawili kutokana na neno kutandaridhisha kisha ueleze maana za maneno hayo.

Kutanda – kuenea, kusambaa, kutapakaa

Ridhisha- Kupendeza, kutoshelewa, kufurahisha                   ( alama 2)

    (b)    (i)         –           Nini maana ya “ hawa hawana mipaka?”

            –           Wana uwezo wa kuwasiliana na wenzao kote ulimwenguni

            –           Wanasafiri kote ulimwenguni

            –           Wanaweza kufanya kazi kote ulimwenguni

            –           Hupata habari kupitia mashirika matandaridhi

(ii)        –           Kwa sababu ni mashirika matanndaridhi ya habari

                        –           Hutangaza habari za ulimwengu au za kimataifa

                        –           Ni njia ya kujitambulisha kama watandaridhi

                        –           Ni njia/ nyenzo za kuendeshea maisha yao

(c)    (i)         –           Utandaridhi umeleta  mlahaka  mwema baina ya watu, makampuni

makubwa makubwa ya  kimataifa / uwiano bora baina ya mataifa.

–           Umepigisha mbele ustaarabu wa wanadamu wote.    ( alama 3)

(ii)        –           Umeleta maangamizi makubwa ya tamaduni ya kimsingi

–           Maangamizo kwa lugha za tamaduni hizo

–           Kutoroka kwa utu miongoni mwa wanadamu wote/ kuwemisha ubingi

–           Umeleta zahama chungu (maangamizi) kuenea kwa ukimwi                                                                                                                         ( alama 3)

    (d)   Chungu nzima

    (e)    (i)         amara- shughuli/ mambo/ nyenzo. Nguzo/ mbinu

            (ii)        Mlahaka – uhusiano, ushirikiano, uelewano, uwiano

            (iii)       Wakereketwa – watetezi/ wahadidhina/ wafusi sugu/ wenye imani kali

 ( alama 3)

SWALI LA PILI

2.         (a)        (i)         Mtoto hudhani/ hufikiri ulimwenguni umejaa raha na hauna

huzuni/ hudhani ulimwengu  ni  kipande kitamu cha keki/ hakuna mates/ maisha ni ahadi  njema bila  huzuni.

                        (ii)        Mtoto huyu ni yule ambaye hajajua kubainisha mambo

(iii)       Anavyoendelea kukua akafahamishwa/ anabainisha na mengi yaletayo huzuni

(iv)       Ingawa watoto hupendwa kwao, wanapokuwa watundu huadhibiwa nao huhuzunika

                        (v)        Shuleni wanapozembea kazi wanaadhibiwa na pili huwahuzunisha

                        (vi)       Hivyo basi huzuni ni ya pili katika maisha ya binadamu, sio ya

kwanza ukiwa raha.

(vii)      Kila mtu duniani huzongwa na huzuni/ huhuzinika

(viii)     Raha humjia mwanadamu kwa nadra ilhali huzuni humvamia

wakati wowote.

                        (ix)       Wapo watu wengi wasiowahi kuonja raha maishani mwao   

(alama 10) ( kila jambo limalizikie katika huzuni)

            (b)        –           Mtoto anapofiwa na wazazi/ wazazi kuaga dunia

                        –           Mtoto anayetupwa na mamake kijana

                        –           Anayelelewa na mama wa kambo mwovu

                        –           Mtoto ambaye babake ni mlevi

                        Ma       –           10

                        B         –             6

                        Ut        –             4

                                                10

SWALI LA TATU

A         a)         i)          yuyu huyu/.huyu huyu

                                    Huyu huyu/yuyu huyu

                        ii)         Vivi hivi/vivyo hivyo/hivyo vivyo/vile vile/hivi hivi   (alama 2)

            b)         i)          Huku kuimba kwako kuzuri kutampendeza mgeni     (alama 1)

                        ii)         Huu mche ni mzuri sana utanifaa                                (alama 2)

c)         i)          Chakula hiki hakina mchuzi wala chumvi                   (alama 1)

                        ii)         Romeo aliamka, akatazama saa yake kisha/halfu akala kiamsha

kinywa                                                                                    (alama 2)

d)         i)          Panya wote wanaotusumbua hapa nyumbani wameletewa paka ili

awauwe wote

ii)         Katika bwawa la maji pamepatikana/mmepatikana mbwa ambaye aliripotiwa kuwa ameibwa.

e)         “Umeweza kuubeba mzigo huu peke yako!” Tajiri akashangaa

                        “lo!Umeweza kuubeba mzigo huu peke yako?” tajiri akashangaa                 

(alama 2)

f)         i)          Yoyote                                                                                    (alama 1)

                        ii)         Mwenyewe                                                                 (alama 1)

g)         Fuata

                        Faa

                        Haribu, haribiwa                                                                     (alama 3)

h)         i)          Usingemuuliza vizuri asingekujibu bila wasiwasi       (alama 1)

                        ii)         Shangazi alichomoa upanga kwenye ala                     (alama 2)

I)         i)          Mtoto alinunua samaki kwa niaba ya mzazi

                        ii)         Samaki pamoja na motto wake (wa samaki) walinunuliwa

                                    Mtoto alinunua kwa ajili ya mzazi (ili amletee mzazi)

                                    Mtu Fulani alinunuliwa samaki na motto wa mtu mwingine

                                    Mtoto alinunuliwa kutoka kwa mzazi wake               (alama  4)

J)         i)          Bado kuna uwezakano/wakati uliopo

                        ii)         Hakuna uwezakano/wakati uliopita                            (alama 2)

B.        a)         i)          Ardhi na mbingu/mbingu na ardhi                              (alama 2)

                        ii)         Kigongo

            b)         i)          di di di

                                    raru raru                                                                       (alama 2)

c)         Muujiza/ ibura/ ajabu/ kioja/ shani/ jambo lisilo la kawaida

                        hafifu/isiyo na thamani kubwa/dhaifu/unyonge

            d)         i)          buibui/bui

                        ii)         nge/kisuse/sisuza

e)         Dau la mnyonge haliendi joshi

–           kuku wa mkata hatagi na akitaga haangui na akiangua halei na akilea huchukuliwa na mwewe.

–           Mtaka hendi mkele na angeenda mkele apakie jahazi mtele tele huruma na upele

MWONGOZO WA KUSAHIHISHA MTIHANI WA KITAIFA 2004

SWALI LA KWANZA

1. a)     Kutomchapa/kubembeleza/kumdekeza motto anapokosea/anakiuka uadilifu unamharibu/unamzorotesha tabia zake/Unamfanya mtundu

            Akitumia Methali                                                                    (1 ½ )

            Sehemu mbili maki 3. akishughulika nusu ya jumla ya           (alama ni (1 ½ )

b)      Mtazamo wa zamani ambapo ulichukuliwa kuwa watoto na hata wanawake hawana akili lakini ukweli ni kwamba watu wana akili sawa/wote wan akili sawa/wote wanafanana/wanaume na wanawake.  Ni utata unaoletwa na misimamo miwili tofauti usasa na ukale. Lazima agusie usasa na ukale                                                                                                                                   (3×1 hakuna nusu)

c)      Kama ambavyo mmea hudhoofa usipotuuzwa ndivyo ambavyo motto huzorota kitabia asipopewa malezi mazuri atazorota kitabia.  Upande moja ni (alama 2) Mtoto asipopewa malezi mazuri atazorota kitambia (alama 2) Akisema ni kweli au ni sawa/ ni hivyo ni                                                    (alama 2)

d)         Wanaume kuwadharau watoto na wanawake kwamba wana akili pungufu ni makosa                                                                                 (alama 4)

            Akinusisha wanawake, watoto na taarifa                               (alama 4)

            Si lazima ataje wanaume.                                                        (alama 4)

Binadamu yoyote huzaliwa na akili zake; hivyo basi si haki kudharualiana kwa misingi ya kiakili                                                               (alama 2)

Binadamu yoyote huzaliwa na akili zake                                (alama 1)

f)         i)          Kushindilia/ kulifanya lieleweke

                        kulishukumiza/kulilazimisha

            ii)         Kujiaminisha /kujidai/kujiepusha

Kujifanya/kujigangaza/ kukwepa/ kujiberegeza/ kujibambanya/ kujitia/ kujipambaniza.

SWALI LA PILI

a)         i)          Maendelo ya taifa hutegemea bidii/kujitolea kwa wananchi kazini (ii)

mazalendo hupata motisha apatapo aliyatamani  (iii) Taaluma yoyote huchukua muda kutengenea kumakinika katika taluma Fulani.  Huchukua muda kutengenea (iv) Mnazili lazima ahitimu darasani/mhazini ahitimu katika masomo rasmi ya darasa (v) anatakiwa afanye mazoezi kila mara ili asisahau (vii) wengi huona kuwa hawatapata kazi nzuri/ ya msharara mzuri. Wengi hulinganisha wenzao wenye viwango tofauti au mishara tofauti/ ni rahisi kupata kazi zenye ujira wa kuvutia (viii) anayefanikiwa ni lazima/ni sharti yapaswa ajikakamue kazini.                       Hoja 8×1= (alama 8)

a)         –           08

b)         –           09       = 20

Mtiririko -03

Makosa ya sarufi jumla           10 x ½ =05

Hijai                                        06 x ½ =03

Ziada: maneno 10 zaidi alama tano zaidi ½

b)         mashariki makubwa yanajiweza kiuchumi kuliko madogo.  (2) Mashirika madogo hulipa mishahara duni isiyotegemewa  (3)  wafanyikazi hawawezi kutilia maanani kazi yao  (4) Baadhi ya wakurigemzo jwabanizi na kuwapunja wafani kazi wao au/ ulipaji wa mishahara hutegemea utu wa mkurugenzi au/Masharika mengine hayana ustaratibu maalum ya kulipa mishahara (5) kuna haja ya kuwa na chama cha kupigania haki za wafanyi kazi.  (6) Waliazili vingine ni wahitaji na hukubali chochote wanachopewa (7) wanao ajiriwa katika kampuni za kimaataifa  mashirika makubwa hulipwa mishahara mikubwa (8) Wahazili lazima wapate tajuiba/ uzoefu na wawe wavumililivu (9) wakurugenzi wasio na subira huwafokea na /au hufutwa au kuwafuta kazi/wahazili wasio makinika hufokewa na au hufutwa kazi

Hoja 9×0=9 lazima ataje subira apate ½

SWALI LA TATU

1          a)         i)          Kigoma/kijigoma/vigoma/vijigoma                             (alama 1)

                        ii)         Goma/Jigoma/magoma/majigoma                               (alama 1)

            b)         i)          1) Kueleza zaidi/kifafanuzi. 2) kupumzika kwa muda mrefu.

                                    3) kiunganishi/badala ya kiunganishi                          (alama 2)

c)         i)          Yote: Jumla/ ujumla/nzima/bila kupunguza/bila kubaki                     

(alama 1)

                        ii)         Yoyote: Bila kuchegua/bila kubogwa/bila kujali/zote/kila kazi         

(alama 1)

            d) I      i)          Nia/Kusudi nipe pesa nikanunue nguo                       (alama 1)

                        ii)         Kitendo kufanyika-shamba imelimika                        (alama 1)

II       1)       Ngeli ya kivi wingi 2) Kuonyesha/kuashira 3) Jinsi au namna- hivi

ndivyo unavyopika 4) kuhumizi/kuthibitish- hivi ndivyo tunavyofanya

e)         i)          Ijapo/ijapokuwa/ingawa/hata kama/hata ikiwa

ii)         Dhama mbili/mambo mawili yanayoelekea kukinza kupingana wakati huo huo

f)         Msichana mrembo alikuja upesi akimkimbilia dadake

                          kivumishi/          kielezi/               mnyambulika wa kitenzi

          Kimbilia ( ½ ) akikimbilia (1/2 ) /lia /jinsi ya kufanya/            (alama 1)

          Kupiga mstari tu alama kamili

g)       Mama aliwaambia watoto wake “ mtakaporudi nyumbani muoge, mle halafu muanze kusoma moja kwa moja badala ya kuharibu wakati wenu kwa kutazama vipindi vya runinga. Aliendelea kuwakumbusha wanaofanya maonyesho kwenye runinga tayari wamefuzu shuleni na wameajiriwa kazi. (Ijisehemu 14 anaweaz kuanzia mtakaporudi muoge, mle…..

h)         i)       Mahali: ndani ya. Mvunguni mwa/kando ya/chini ya/ ukumbini

mwa/ mkabala mwa/ pembeni mwa/ukingoni mwa/nyuma ya/mpaka karibu na/ hadi/mpaka/kwa pembezoni mwa.

                        ii)         Kiwango: Mpaka/hadi/kadiri ya /kati ya/zaidi ya chini ya/ juu ya/

kwa/ hata

i)          i)          Kucheza kwake kwa bidii kuliwafurahisha wengi waliohudhuria

tamsasha hizo

                        ii)         Chakula kililiwa na kila mtu akatosheka na kufanya karamu hiyo

kufana

j)          i)          Kupa/peka peana/pana/kupana

                        ii)         La Kula/ia/ika/lisha/liana/muyambuliko yoyote

k)         i)          Mtukufu: Tukua/tukuka/tukuzana/tukuzwa

            ii)         Cbhumbia/Chumbiana/Chumbiwa/Anyambue

            II)        a)         Mambo yakiwa hatari/makali/yakudhuru yatafutiwe mbinu

mwafaka ya kutatua.   (Apate au akose, hakuna alama)

                                    b)         i)          Kuanza shughuli. Akitunga sentensi ya kudhihirisha

maana atapata

                                                ii)         Kubaki na njaa/kukisa riziki

c)         1.         Kuandaa/kutayarisha/kupnga chakula mezani 2.

ajiri mtu kazi

            Makosa ya sarufi                     12 x ½ =06 (kika inapojikeza)

            Hijali                                       06x ½ =03

KISWAHILI

KARATASI 2

OCT/NOV. 2005

1.         SWALI LA KWANZA.

            a)         –           Kiingereza ni lugha ya kimataif

                        –           Kiingereza ni lugha rasmi nchini

                        –           Kiingereza ni mojawapo ya lugha zitumiwazo Nairobi

                        –           Ni athari ya waingereza walioitawala nchi hii

                                                                                    (Yoyote 1=alama 2)

            b)         i)          –           Idadi ya watu ni kubwa/watu ni wengi

–           Watu huvalia nadhifu/wanawake ni warembo/wanawake huvaa suraali ndefu /wanawake hutengeza nywele zao/wanawake hupaka rangi kucha zao na midomo yao           

Watu huzungumza Kiswahili na Kiingereza karibu kila wakati. Wanawake wengi hendesha magari yao wenyewe

–           Majumba mengine yana maumbo ya kipekee

–           Barabara ni nyingi na pana

–           Kuna magari mengi ya kila aina

–           Wanaume husema Kiswahili na Kiingereza kupitia puani

–           Wanaume hutembea kwa maringo wakining’iniza funguo za magari mikononi

–           Watoto wa shule husema Kiswahili, Kiingereza na sheng’

–           Watu wa Nairobi hutembea Kwa kasi sana bila simile

                                                            (zozote 4=1×4 alama 4)

                        ii)         –           Watu huvalia nadhaifu

                                    –           Huzungumza Kiswahili na Kiingereza karibu kila wakati

                                    –           Wanawake wengi huendesha magari yao

                                    –           Wanaume husema Kiswahili na Kiingerexa kupitia puani

                                    –           Watu hutembea kwa kasi sana bila simile

                                    –           Watoto huzungumza Kiswahili, Kiingereza na sheng’

                                                                                                (zozote 4 =1×4 alama 4)

c)         i)          –           Ndio kwa sababu watu wa Nairobi ni wengi sana

                                    –           La. Anapiga chukukuonyesha wingi wa watu wa Nairobi

                                                                                                (yoyote 1=alama 2)

                        ii)                     Ili wapendeze

                                    –           Kazi wafanyazo haziwachafui

                                    –           Wanajiweza kifedha

                                    –           Ili waafiki heshima zao.          (yoyote 1=alama 3)

d)         –           Limetumika nje ya muktadha/sheng si lahaja             (alama 1)

e)         i)          Fikira/fikra/mawazo/mtazamo                         (alama 1)

                        ii)         Linalofaa/linalolingana na/linalopatana

na/linaloakisi/linalostahiki/linlosadifu             (alama 1)

                        iii)        Jumba refu                                                                  (alama 1)

                        iv)        Waendelee na shughuli/kazi/plikapilka/harakati zao   (alama 1)

SWALI LA PILI

–           Ujambazi wa kimataifa umewasumbua walimwengu sana

–           Serikali nyingi zimejitahidi kupambana na janga hili.

–           Fanaka haijapatikana.

–           Tatizo kubwa ni jelezi la dhana ya ujambazi wa kimataif.

–           Watakaburi hawa wanaamini kuwa ujamazi ni wa watu washenzi katika nchi zisizoendelea.

–           Kwao ujambazi unaofaa kukabiliwa niwa madawa ya kulevya.

–           Unaosababishwa na vinyangarika kutoka ulimwengu wa tatu.

–           Vinyangarika hivi ni sharti vifagiliwe ili ustaaragu udumshwe.

b)         –           Wamerekani walishtuka na kumaka kuwa taifa lolote au mtu yeyote

angethubutu kuwashambulia.

–           Hakuna ulimwengu mzima aliyeamini kuwa makrkani ingeweza kushambuliwa

            –           Huzuni ilitanda ulimwenguni kote.

            –           Marekani ililipiza kisasi kwa kuwaunguza waliokuwemo na

wasiokuwemo kwa mabomu huko Afghanistan.

            –           Wengi duniani walisherehekea

            –           Tafsiri ya shambulizi hili ilizorota.

            –           Wengi walidhani kuwa ulikuwa mwanzo wa vita vya wasislamu dhidi ya

wakristo.

            –           Waislamu wote walishukiwa kimakosa kuwa ni majambazi.

Mtindo wa kutuza

Maudhui          a-         alama 8

                        b-         alama 8

Utiririko          –           alama 4

Jumla                           20

SWALI LA TATU

a)         Yangu- kimilikishi                                                                               (alama 1)

            Maridai- sifa                                                                                        (alama 1)

b)         Kulia-Kuliwa                                                              (1×2=alama 2)

            Kuungia-kuungwa                                                      (1×2=alama 2)

                                                                                                (Zozote 4=1×4 alama 4)

c)         Jinsi/namna/vile                                                                                   (alama 1)

d)         Pahala hap ni pao                                                                                (alama 1)

e)         1.         Kiunganishi

            2.         Wakati uliopo

            3.         Mnyambuliko/jinsi ya kufanyana/kufanyiana                                                                                                                                     (alama 1×3 = alama 3)

f)         1.         Majina yanayoanza kwa Ji-katika umoja na

                        MA- katika wingi                                                                    (alama 1)

                        Mfano:  jina- majina                                                                (alama 1)

            2.         Majina yasiyoanza kwa JI- katika umoja lakini  huanza kwa

                        MA- katika wingi                                                                    (alama 1)

                        Mfano:            somo- masomo                                                            (alama 1)

            3.         Majina yanayoanza kw JI-katika umoja na ME-

                        Katika wing:                                                                           (alama 1)

                        Mfano: Jino-meno                                                                   (alama 1)

            4.         Majina yanayodumu katika wingi tu, huku yakianza kw

                        MA-                                                                                        (alama 1)

                        Mfano: maji                                                                             (alama 1)

g)         i)          ilinyesha-kitenzi                                                                      (alama 1)

            ii)         Mfululizo-kielezi                                                                     (alama 1)

h)         Hatujachukua nguo chanche kuuza                                                    (alama 2)

I)         i)          ndiwe                                                                                      (alama 1)

            ii)         Ndinyi/ndio.                                                                            (alama 1)

(j)         Safari yangu haikuwa na ugumu wowote ( kwani/ kwa vile/ kwa

            Sababu/ kwa kuwa/ maadamu) nilikuwa nimejitayarisha vizuri

                                                                                                                        ( alama 2)

(k)        (i)         Shukurani/ kushukuru/ mshukuriwa

            (ii)        Mwendo/ kuenda/ mwendewa/ mwendaji; mwendeshaji/ uendeshaji.

                                                                                                                        ( alama 1)

TANBIHI: MINYAMBULIKO SAHIHI IKUBALIKE

(l)         – Walikuja kutembea kwetu/ walituzuru                                             ( alama 1)       

            – Walitembea badala / kwa niaba yetu                                                ( alama 1)

(a)        (i)         – Naona aibu / soni/ haya/ izara/ fedheha/ tayayuri

                                    – Nimetahayari/ nimesusuwaa

                        (ii)        Ni mchoyo/ bahili/ mbafuni; ana mkono gamu/ wa birika                                                                                                                                          ( alama 1)

(b)        Kiweto/ koo/ tembe. Mtetea                                                   ( alama 1 ½ )

                        – Mtamba/ mori/ mfarika/ mbarika. Mbuguma/ dachia            ( alama 1 ½ )

(c)        (i)         Zinduna, lulu, ambari                          ( alama 1 x 3 = alama 3)

                        (ii)        (1)        Machapwi; perema

Matumbwitumbwi/ machubwichbwi/ ugonjwa wa kuvimba mashavu                                                           ( alama 1)

                                    (2)        Tetemaji/ tetekuwanga/ ndui ndogo/ galagala/ homa

inayoandamana na vipele mwili wote.            ( alama 1)

                        (iii)       buni/ kahawa/ mabuni                                                 ( alama 1)

KISWAHILI

KARATASI 2

USAHIHISHO

OKT/ NOV 2006

1.         (a)        1. Ufisadi

                        2. Uongozi mbaya

                        3. Turathi za kikoloni

                        4. Uchumi unauegamizwa kwenye kilimo

                        5. Idadi ya watu inayopiku uwezo wa uchumi

                        6. Okosefu wa amani kukwamua raia kuto lindi la umaskini

                        7. Ukosefu wa elimu na nafasi za ajira

                        8.  Madeni za kigeni

            (b)        Kudidimiza maendeleo

                        Umaskini – kuzidisha

                        Husababisha uhalifu

            (c)        1. Kuwa na sera bora zinazotambua raia wengi wa mataifa hayo ni 

    Maskini

2. Kizalilisha nafasi za ajira (kazi)

3. Kupanua viwaada hasa vinavyohisiana na kilimo

4. Kuendeleza elimu

5. Kuimarisha miuondo msingi

6. Kuchunga mfumo wa soko huru kuwa viwanda asiliha kuzidisha

    Umaskini

            (d)       Kuua viwanda asilia

                        Kuendeleza umaskini

            (e)        (i)  Kulikabili nalo, kulitatua, kulishughulikia,  kulitanzua  kupambana

                              Nalo, kulingazia, komesha

                        (ii)  Kuzua, kupanda, kukuza, kuanzisha, kuotesha

                        (iii) Kuondolea, kusaheha, kuyafeleli

2.         (a)        1. Ajira ya watoto ni tatizo sugu ulimweguni

                        2. Wengi huajiriwa katika nyanga mbalimbali

                        3. Familia nyingi ni maskini (fukara)

                        4. Kupanda kwa gharama ya maisha huzidisha umaskini

                        5. Nja huwatorosha nyumbani

                        6. Ukimwi umezidisha mayatima

                        7. Wengi huondolewa shuleni

                        8. Wengine hutoroshwa makwao na maonevu

                        9. Huko hutaabishwa kimwili na kiakili/ hufanyishwa kazi za sulubu/

    Hulipwa malipo duni au wasilipwe kabisa

10. Hili huwasononesha na kuathiri afya yao.

            (b)        1. Watoto wengine hujiingiza katika jina wanapokosa ajira

                        2. Wengine hujikuta madanguroni

                        3. Undaji wa Umoja wa Afrika ni hatua ya kushughulikia matatizo barani

                        4. Nchi za Afrika lazima zizingatie masharti ya umoja wa mataifa kuhusu

    Watoto

5. Nyingi zilidhinisha watoto kupitia shena zao

6. Lazima zishughulikie watoto kupitia shena zao

7. Watoto ni rasimali na tumaini la kizazi

3.         (a)        Chai, chumvi, sukari. Mvua, barafu, huzuni, teknolojia

            (b)

            (c)        a-li-m   –    che-e-a

                        Awali                   Tamati

            (d)       b/p/m/w

                        b/p/m/w

                        b/p/m/w

(e)        Nisingalikuwa na pesa nisangalinunua nyumba

                        Singalikuwa na pesa singalinunua nyumba

(f)        Tendata, fanyata

(g)        (i)         Hii?

                        (ii)        Wapi?

(h)        (i)         Tuzo  ilishindwa  na  mhunzi mrefu

                                    Tuzo zilishindwa na mhunzi mrefu

                                    Tuzo zilishindwa na wahunzi warefu

                        (ii)        Yuyu huyu ndiye mwanafunzi anayesoma kifaransa

                                    Huyu huyu ndiye mwanafunzi anayesoma kifaransa

(i)         (i)         Sahili/ sentensi  ya wazo moja/ kitenzi kimoja

                        (ii)        Ambatani/ vitenzi viwili zaidi/ mawazo mawili zaidi/ kiunganishi

(j)         Nilinunua gari seuze baiskeli?!

(k)        Mwema – Kirai Nomino

                        Chakula- Kirai Tenzi

(l)         (i)         Uchelewaji , mchelewaji, wachelewaji, mchelewa, chelezo,

machelezo

(ii)        Maandishi, andiko, mwandiko, mwandishi, mwandiki, mwandikiwa

(m)       (i)         Uwezekano/ haliya kutenda

                        (ii)        Mazoea/ hali ya kutendwa

(n)        Japo hakushinda mbio hizo, Selina alijufahidi sana

                        Japo alijitahidi sana Selina hakushinda mbio hizo

                        Selina alijitahidi sana japo hakishinda mbio hizo

                        Japi Selina alijitahidi sana hakushinda mbio hizo

(o)        Mwise alikunjua nguo alizokuwa ameanua

(p)        Mtoto ambaye nilimsomesha ameasi jamii

            Mtoto niliyemsomesha ameasi jamii

(q)        Mkolwe alisema yakwamba hangethubutu kumpa pesa zake

            Mkolwe alisema ya kwamba ya kwamba/ kuwa asingethubutu kumpa pesa

(r)        Alisuku maziwa ya ngombe – kutikisa

            Alisuka nywele vizuri – nywele mkeka

            Ugonjwa hatari umezuka – kuibuka

(s)        Kufupisha neno- kukala silabi/ Dondosha herufi

(t)        (i) Kijiti

            (ii) Jiti

(u)        Kiunganisha – pamoja

            Wakatiuliopo

            Kihusishi

4.         (a)        Mahakama / kotini/ Daawa/ Muktaoha wa sheria

            (b)        1.         Msamiati teule- jelam rufani, mashraka

                        2.         Washikadau/ wahusika kama kiongozi, namashtaka, mashahidi,

hakimu, (jaji), mhalifu

                        3.         Sentensi ni ndefu kimuundo

                        4.         Kurejelea vyungu vya sheria za nchi

                        5.         Lugha ya hakimu ni ya kuamuru

                        6.         Lugha rasmi imetumika

                        7.         Lugha sanifu imetuka

                        8.         Lugha iliyotumika ni ya mfululizo- hakimu anapotoa hukumu

                        9.         Utaratibu mtendo maalum wa kufuatiwa kesi inapoamuliwa 

Kortini

                        10.       Lugha ya kuanunu

(c)        1. Lugha yenye kudadisi

            2. Lugha yenye kukopa kutoka lugha nyingine

            3. Lugha ya heshima

            4. Lugha ya ishara hutumiwa uhalisia/ hutumiwa

            5. Lugha hudhihirisha ukweli wa mambo

            6. Mawakili huzozana kukatizana

            7. Lugha ya kishawishi kwa hakimu

            8. Lugha ya maagizo

            9. Wanasheria wana lugha yao maalum

            10. Mshtakiwa/ mshahidi ana uhuru wa kutumia lugha unayoelewa

            11. Lugha limufaji kufasiriwa

            12. Hakuna lugha ya ucheshi/ utani.

KISWAHILI

USAHIHISHO KARATASI LA PILI (102/ 2) 2009

  1. (a)        Ung’amuzibwete hufanya kazi mtu akiwa amelala/ usiku kinyume na          ung’amuzi hufanya kazi mtu akiwa macho/ mchana.

(b)        (i) Mambo yanayopatikana katika ung’amuzimbwete yana hasi hubana

(ii) Huficha mambo ambayo mwanadamu hawezi kuyasema/ peupe/ kadamnazi

(iii) Hubaa matamanio yasiyo kubalika na jami/  makala

(iv) Hubania kauli zuluzoharamishwa na miko ya kijamii.

            Huficha na kubana mambo ambayo binadamu hawezi kuyasema

(c)        (i) Kwa ishara za ndoto

            (ii) Kwa mitelezo ya kauli

            (iii) Kwa ishara

            (iv) Kwa matumizi ya lugha ya kitamathali katika uandushi

(d)       Fred anawaza kuwa ung’amuzibwete ni jaa la mambo hazi ilhali Jung ana dhana mbili kuhusu un’amuzibwete – ile ya kibinafsi na jumuishi. Fred ana mtazamo wa dhana hasi katika ung’amuzibwete tofauti na  jung ambaye anawaza  dhana ya jumuishi.

(e)        Ung’amuzibwete una uwezo wa kuathiri ungamuzi na matendo ya binadamu ya king’amuzi.

  1. (a)        (i) Mshikamano wa hisia

(ii) Mwelekeo mmoja

(iii) Mwono na/ hatima sawa

(iv) Hisia za mapenzi kwa nchi/ uzalendo

(v) Hauna ubanguzi

(vi) Falsafa na/ imani sawa/ itikadisaw

            (b)        (i) Mzalendo anaipenda nchi yake

(ii) Hawezi kuyatenda mambo yanayoweza kuiletea nakama nchi yake huanzazwa na mwanga wa mema anayoitakia nchi yake.

(iii) Hawezi kutawaliwa na ubinafsi na umero wa kujilimbikia mali.

(iv) Matendo yake houngozwa na mwelekeo wa kuiberesha nchi yake.

(v) Yuko radhi kuhasirika kama mtu binafsi taifa lake linufaike

(vi) Hana taasubi za kikabila

MATUMIZI YA LUGHA

(a) Mzizitizo ni duka la bahati.  Munyambuliko wa fanya haukubaliki

(i)         Duka la bahati  anamo/ po/kofanya kazi juma linabidhaa nyingi

(ii)        Juma anafanya kazi katika duka  la Bahati  lililo/mlimo/palipo/kuliko na

            bidhaa nyingi

(iii)       Duka la bahati lenye bidhaa  nyingi  ndimo Juma  anamofanya kazi

(vi)       Juma anafanya kazi katika duka la Bahati ambalo lina bidhaa nyingi

(b)

(i)         Ngeli

(ii)        Kujilejelea

(iii)       Uzoevu

(iv)       Ukubwa

(v)        Udogo

(ii)        Sentensi ilingane na mfano uliotolewa katika sehemu (i) akiorodhesha apate 1.5

(c)        Ukuta umemwumiza mvulana alipokuwa  akiuparaga

                        Kiambaza        ghalamu                       kwea

                        Sera                 Shababu/shababi         panda

                                                Mvuli                           sombera

                                                                                    Parama

(d)                                                                  

(e) m,gh

(f) kiwe kitenzi cha silabi  moja yeye hufamaji

(g) Mala’ika mala-ika

            Nge nge n-ge

(h)        (i) Harusi ndogo

            (ii) Aina ya ugonjwa

(iii) Yeye pamoja na wengine wametiwa hofu

(iv) Wao  peke yao ndio wametiwa hofu

(v) Ugonjwa umewatia hofu

(vi) pamoja nay eye

(i)         Kiganda amefalia kiganda

(j)         (i) Hamali ameugua

            (ii) Hahali alisema

            (iii) Hamali  angekwenda hospitali jana

(k)        Jidovu la kiafrika limeharibika jichaka

            Ndovu la kiafrika  limeharibika chaka

(l)         Wachezaji watashinda mchezo wa leo

(m)       “Mtapenda kwenda Mombasa wakati wa likizo?” Baba alituuliza. Tunataka

kwenda Kisumu kwa kuwa hatujaona ziwa Victoria” tulijibu.

Baba aliuliza,  “mtapenda kwenda Mombasa wakati wa likizo?”  “tunataka kwenda Kisumu  kwa kuwa hujaona ziwa Victoria” tulimjibu.

“Je, mtapenda

(n)

(i)         Kuonyesha maendelezo mabaya ya neno, kunalipigana bana

(ii)        Kuonyesha mpangilio mbaya  ya  maneno katika sentensi km baba kile chakula

            a. alikula

(ii)        Tafadhali “ hakuna njia hapa kuonyesha neno lisilofaa  katika mkadhaa km

(iii)      

(iv)       Kuandika neno geni km anakula matoke

(v)        Kuashiriana maelezo yaliyotolewa chimau ufafanusi au maelezo saidi.

(o)        (i) Hapo napo ndipo nisipotaka (ii) Hapo napo sipo nitakapo

            (ii) Hapo napo  ndipo nisipopataka.

(p)        (i) Furaha amehama mjini (ii) Furaha amehama mashambani/ kijijini

(q)        (i) Imbisha

            (ii) Chekoa

Isimu Jamii

3.         Kitaifa (i) Hifadhi ya amani utamaduni na utaarabu wa taifa

                        (ii) Hifadhi ya kubukubu za kihistoria.

                        (iii) Kitambulishi cha utaifa

                        (iv) Ugwe wa kuunganisha watu au kiunganishi cha taifa

                        (v) Huwapa watu hadhi  na staha

                        (vi) Hutumika katika  utafiti

                        (vii) Hutumika katika za biashara

                        (viii) Siaza

                        (ix) Elimu

                        (x) Mbunge

                        (xi) Sheria

                        (xii) Kuelezea sera za serikali

                        (xiii) Ni chombo cha utangazaji

                        (xiv) Ni chombo cha sannaa

                        (xv) Ni chombo cha mawasiliano

                        (xvi) Ni chombo cha ajira

                        (xvii) Ni kegerzo cha kuchucha wanaojiunga na viwango  mbalimbali

                        (xviii) Katika uandishi

                        (xix) Hukuza michezo

                        (xx) Kujengo uzalendo

                        (xxi) Katika sherehe za kitaifa

KIMATAIFA

  1. Hutumwa kufunzia vyoni
  2. Katika mawasiliano katika mikutano ya kitaifa
  3. Kutangazia katika idhaa mbalimbali
  4. Katika  uandishi wa majalinda  na  magazeti
  5. Katika utafiti
  6. Kama chombo cha ajira
  7. Kuandika na kutafsiria maandishi au sannaa maarufu za kimataifa
  8. Kuzambaza na kukuza utamaduni wa kimataifa
  9. Katika burudani
  10. Katika teknolojia au maendeleo ya kitekinologia
  11. Huchangai katika kukuza lugha  zingine
  12. Hukuza amani baina nchi au watu tofauti
  13. Ni kitambulishi cha mataifa ya Afrika mashariki
  14. Husawazisha watu wa mataifa mbalimbali
  15. Hukuza michezo
  16. Huendeleza  biashara


KARATASI YA TATU ( 102/3) Fasihi

1.         (i)         Haya ni maelezo ya mwandishi kuhusu mawazo ya selume katika ndoa.

            (ii)        Anahisi  hana mume kwani shoka  amepuuza wajibu wake/ mzohali

(iii)       Amemwachia jukumu la malezi  na kutafuta riziki, kazi ya Shoka ni kudoea alichotafuta selume.

(iv)       Kama si  wanawe Selume hangejisumbua kutafuta chakula

            Zozote (4 x 1 = 4)

(b)

(i)         Sitiara/ jazanda (1 x 1 = 1)

Mfano: Shimiri za  baruti (1 x 1 = 1)

Maalezo: Matatizo ya ndoa (1 x 2 = 2)

(ii)        Msemo/ Nahau:  kutanga  na  njia – kuhangaika, kutafuta

(iii)       Nida/ siyahi: Lo-  kuonyesha hisia za kuchukizwa na mkondo wa ndoa yake.

(c)

(i)         Kudhulumiwa kwa mwanamke katika ndoa km. Selume na shoka

(ii)        Kutowajibika kwa wanaume. Km Shoka

(iii)       Wanawake kuendelea kubaki katika ndoa zenye matatizo kwa sababu  ya watoto wao na kujitolea  katika yaliyopuuzwa na waume wao.

Zozote 2 x 2 = 4                      ( Mwanafunzi arejeree mifano  kitabuni)

(d)

(i)         Asasi ya ndoa/ unyumba – ndoa  ya  maksuudi na tamima na ya maksuudi  na mwanasururu.

  • Matatizo kati ya mume n mke
  • Dhiki zinazowakumba wanawake katika ndoa
  • Tamima analazimika kutawa kwa amri ya mumewe Bw. Maksuudi
  • Hana ruhusa ya kutoka wala kumwalika mtu nyumbani.
  • Analazimika kujifungua nyumbani licha ya ushauri wa madaktari kutokana na kufukuzwa nyumbani.
  • Ananyimwa uhuru wa kuwa na mwanawe mdogo anayeishia kufariki
  • Tabia ya Bw. Maksuudi inaishia kuivunja jamaa yao.
  • Bw. Maksuudi anamwacha mkewe na kuwafuata  wanawake  wengine huko nje
  • Mwanamke  ananyimwa uhuru wa kuishi kama kiumbe anaweza kujiamlia
  • Mwanamke hana  uhuru wa kiuchumi.  Km Mwanasururu ananyimwa urithi wake.

2.         Utengamano wa kijinsia/ taasubi ya kiume/ utengano kati ya  wanawake na wanaume/ mgogoro wa kijinsia

(i)         Wanawake  wanatumiwa kama vyombo  vya  starehe km. kazija  na maksuudi, shoka na mainmuna.

(ii)        Uhusiano kati  ya  mwanamke na  mwanaume  unatawaliwa na chuki  na kisasa – Biti. Kocho/ Farashuu na maksuudi, kazija na maksudi.

(iii)       Tamina anateswa na maksuudi hataki kumsamehe  na  kumrudia  anapomtaka kufanya  hivyo.

(iv)       Uhusiano wa Maimuna na Bw. Maksuudi babake unaonyesha chuki inayotokana na matendo ya maksuudi mwenyewe.

(v)        Kazija  anapanga njama  ya kumfumanisha maksuudi na mwanawe Musa.

3.         Ukatii

(i)         Maksuudi anavyomtrnda Bi. Tamina

(ii)        Maksuudi  anavyomtenda mwanasururu

(iii)       Maksuudi kumpiga na kumfukuza/ taliki Bi.  Tamina  ilhali  ana tumbo bichi

4.         Dhiki/ kudhulumiwa kwa wanawake

(i)         Maksuudi  kutawisha Bi. Tamina na Maimuna

(ii)        Maksuudi kumwendea kinyume Bi. Tamina ( Jicho la nje)

(iii)       Maksuudi kumpora Mwanasururu mali yake

(iv)       Wanawake  kuachwa  nyuma kielimu na kikazi

5.         Nafasi mwanamke katika jamii

(i)         Wanawake kujihusisha  na ukahaba ili kujikimu

(ii)        Wahusika wengine  waliishi maisha katika  makazi duni km. Farashuu,  Maimuna, Mwanasururu.

6.         Umaskini

(i)         Wanawake  kujihisisha na ukahaba  ili kujikimu

(ii)        Wahusika wengine waliishi  maisha katika makazi duni  km Farashuu, Maimuna, Mwanasururu.

Kutaja – 1

Maelezo – 3

Maudhui yoyote – 2

Jumla – 8

2. (a)    Maisha ya wafanyakazi na vibarua shambani ni duni na ilhali wanaofaidika ni wengine ( al. 2)

  (b)

(i) Tabdila- mvuwa,  kibarua, tisiya

(ii) Lahaja – mte, kutipuza, mtilizi

(iii) Mazida- tisiya

(iv) Inkisari – ikijinamiya, lingiapo

(v) Kuboronga sarufi – uuliza na upepo ( mfano wowotw ufaao)

Kutaja – 1

Mfano – 1 ( Zozote 2 x 2 = 4)

(c)

(i) Tamathali za usemi

(ii) Tahishishi/ uhuishi – ndege watambuizao, upepo uvumao kwa ghadhabu, mito

      itiririkayo kwa  furaha

(iii) Taswira – maji itiririkao, upepo  mkali wa ghadhabu uvumao

(iv) Takriri/ uradidi- waulize, iulize, uulize

Kutaja – 1

Kueleza – 1

2010

MWONGOZO WA KUSAHIHISHA

KARATASI YA PILI

MARKING SCHEME

1.

  1. Kukichuza kipindi cha mahusiano yenyewe.
  2. Ni uhusiano wa kudumu/huchukua muda mrefu/uhusiano wa kipindi kirefu/ni wa milele/utakaanzia utotoni hadi utu uzima.
  3. Huwezesha watu au jamaa walio mbali kuwasiliana au hudumisha uhusiano wa jamii.
  4. – Talaka-huvunja uhusiano baina ya mke na mume
  5. Ubadilishaji wa kazi
  6. Mifumo ya kimataifa nay a kisiasa
  7. Mabadiliko ya maisha ya mjini
  8. Uhamaji
  9. Ufutwaki kazi
  10. Ujuri katika muhtadha ambapo pana huduma Fulani

Hutawaliwa na uhusian wa chembechembe

Yametovukwa na hisia za utu na ni zao la mifumo ya kisasa ya kiuchumi na kijamii.

  • Mahusiano katika jamii/aina za nahusiano katika jamii
  • i. inasigana-inapingana/inakinzana/inaitilafiana/inatofautiana/ni kinyume na kijamii

ii. yameghosi-yamejaa/yamebeba/yameshehe/yametukia/yamerudika

iii. vighairi-kinyume/vinyume/tofauti

2.

  1. i. Maarifa huyadhibiti, huyaendesha, huyatawala na huyaongoza maisha ya binadamu.

ii. Anayekosa maarifa huathirika pakubwa/hukosa nguvu.

iii. Maarifa ni utajiri mkubwa unaomfaidi mtu na wanajamii wenzake/elimu ni mali/ msingi wa utajiri na maendeleo.

iv. Elimu ni chimbuko la maarifa.

v. Maarifa hayana upinzani

vi. Kila mmoja ana uhuru wa kutumia maarifa kuzalisha mengine

vii. Utumiaji wa maarifa hauyamalizi

viii. Maarifa hayagusiki.

  • 1. Maarifa huingiliana na maarifa mengine/maarifa aliyo nayo mtu mmoja huweza kuhusishwa na maarifa aliyo nayo mtu mwingine.

2. Maarifa yanaweza kuhamishwa

3. Yanaweza kuwasilishwa kwa njia za ishara au mtindo wa kihadhania

4. Hubadilishwa au hutengenezwa na kuwa na ishara na hivyo kuwasilisha kwa njia nyepesi.

5. Maarifa yana sifa ya uhusianaji.

6. Maarifa huhifadhiwa katika nafasi ndogo sana.

7. Hayawezi kudhibitiwa au kuzuiliwa yasisambae/kuenea haraka sana.

8. Huepuka pingu za watu wanaodhibiti wenzao.

9. Maarifa ni nguvu inayoshinda nguvu zote kuadhibu.

3. MATUMIZI YA LUGHA

  1. ua, au,oa,aa,ee,eua,aua,aoa,aoe,aue,uue,uoe,iue,uo,aoao,auao.
  2. – Njia kuu/baraste/gurufu au njia
  3. Shwari/sawasawa/kuwa

Sawa/vyema/ipasavyo/ilivyo/kamili/inavyotakikana/kuongoka/sahihi

  • Aina ya ndege: hondohondo
  • Abiria walisafiri ndani ya ndege/katika ndege/walisafir ndegen/walisafiria ndege/walisafiri kwa kutumia ndege.
  • Mkongwe-kivumishi cha sifa/nomino au cha jina

Hodari-kivumishi cha sifa

  • Ungeacha masomo, ungetaabika vile
  • i. alitembea mara kwa mara/muo/zaidi/kupindikia/-ingi,-chache,-sana, mara kadhaa,daima, milele, nadra,-kote

ii. Alikula kifisi/kijinga/kistaarabu/kinyama/kijeshi/kama kasuku/kama vile/sawa na/mithili ya/mfano wa

  • kazi-shamirisho kipozi

haraka ipasavyo-chagizo

  • i. aina ya mnyama

ii. kifaa lala

iii. ukaniletee kwa niaba yangu/kwa ababu yangu

  1. Nomino-uzembe, ujinga ulevi, udogo, urembo,uchawi,unyama,umaarufu.
  2. Mwanamazingira alituhimiza kuwa ingebidi tuungane mikono wakubwa kwa wadogo, waume kwa wanawake ili tuisafirishe mito yetu kwa kuwa/kwa sababu ilikuwa imechafuka sana/iliyokuwa imechafuka sana/ambayo ilikuwa imechafuka sana.
  • S                KN+KT          KT                   T+N    au        KT                  T+KN2

KN            N+U+N          T-huimba                   T-huimba

N-Amina                          N-taarabu                  KN-N

U-na                                                                     N-taarabu

 N-Mustafa

  • Ku ya kwanza-kikanushi cha wakati uliopita

Ku ya pili-kiambishi kiwakilishi cha ngeli ya u

  • Chakula kimeliwa;pia kililiwa, huliwa
  • Angetaka-kitenzi kisaidizi ambacho kimebeba dhana ya nafsi ya wakati.

Kupalilia-kitenzi kikuu ambacho kinaendeleza maana kuu ya sentensi/hubeba

Dha/taarifa/kiarifa chenyewe/wazo kuu.

  • │t│-sauti si ghuna (H) au hafifu (nyuzi za glota hazitingiziki)

│d│-ni ghuna (GH) au nzito (nyuzi za glota hutingika)

│ta│ │da│

  • i. – kuunganisha/kutenganisha sentensi k,m Nilikimbilia;sikumfikia
  • kutoa ufafanisi/kipumuo kirefu/kutua katika sentensi ndefu

ii. a. mwanzo wa sentensi

     b.kuandika majina maalum/nomino za kipekee

c. kua ndika anwani ya kitabu/makala/kuanzia kila neon maalum

d. katika ufupisho wa maneno

            iii. –kuonyesha hisia (furaha,huzuni,mshuto)

  • Kuamrisha/kushurutisha/kutoa sharti.

Tanbihi; vitenzi vya silabi moja katika kuamrisha hubeba kiambishi ku k.m kuja! Kunywa!

4. ISIMU JAMII

a) sajili ya hospitalini/utabibu/matibabu/zazihanati/uganga/udaktari/tiba/kutibu/uuguzi

b) – Msamiati maalum k.m CDF count

    – Lugha ya mseto/kuchanganya ndimi/kuhamisha ndimi/msimbo

    -Lugha ya heshima/nyenyekevu/ya upole/tasfida

    – Lugha ya kutia moyo/matumaini

    – Lugha ya mkato/mdokezo/kukatiza kauli/usemi/kutokamilisha usemi/sentensi fupi

    – Lugha ya maelezo marefu k.m historia ya mgonjwa,kushauri n.k

– Msamiati wa kitaalamu

– Lugha ya uwazi k.m mgonjwa hueleza ugonjwa wake kwa daktari bila kuficha

– Lugha ya utohozi k.m hospitali,benki

– Usemi halisi

– Ligha ya ishara/michoro/picha/alama

– Lugha sanifu haizingatiwi

– Lugha ya usiri

– Lugha ya kushawishi

– Lugha ya kushauri

– Maagizo/masharti

– Maelekezo

– Vifupisho hutumiwa k.m VCT,HIV

– Wahusika urejelewa kulingana na vyeo vyao k.m nasi.

K.C.S.E MWONGOZO WA FASIHI – 2010

1. (a) i.  kufungwa/kama mbuzi/mbwa

            ii. kunyimwa uhuru

            iii. alipofungwa pameharibika

            iv. angependa kuhama lakini hawezi

            v. kuna majani mengi mbele yake lakini hawezi kuyafikia-chakula

            vi. anaiaiamikia ufupi wa kamba

            i.vi analalamikia upungufu wa chakula/njaa/sahani imeenda mbali

                                    ZOZOTE 4X1=4(funge)

     (b) i. amekwisha zoea hali yake

ii. hapendi kuonekana. Hataki kuukosa utu kwa sababu amefungwa katika    

    kamba

iii. hataki kuleta madhara kama walivyofanya mbuzi na mbwa

iv. aweze kupata kisingizio au sababu ya kulalamika

                        YOYOTE 1X2=2

(c) Ni dhamiri katika nafsi yake ambayo ameshikilia ambayo haionekani kwa  

     macho ndiyo iliyomfunga/hajafungwa na yeyote, amejifunga na nafsi yake.

(d) i. Tashbihi – kama mbuzi

                          –  kama mbwa

     ii. Istiari/sitiari/jazanda – sahani ya mbingu, kama isiyoonekana

                                – mtu wa utu

            iii. Tasfida/tauria – Nimekwishapachafua

            iv. Takriri/uradidi/marudio/kusisitiza – kamba, kamba

            v. Nidaa/Siyahi – Oh!

                                        – unuru!

            vi. Tashihisi/Uhusishi/Uhaishaji – Dhamiri imenifunga

                                                   -sahani kwenda mbali

                                                   -Mti wa utu

vii. Taswira – kamba fupi/mbuzi kuzunguka

                                 -mbwa kusukuma sahani mbali

            viii. Tanakuzi – anataka kufunguliwa lakini tena hataki

            ix. Kinaya – namshuku aliyenifunga hapa

            x. Nahau/msemo k.m – piga teke

                                                ZOZOTE 2X2= (funge)

       (e) Mishata: Mishororo ambayo maana yake inakamilika katika mishoror naofuata

            Mf.

i.Nami kwa mbaya bahati, katika­­­­­­­­­­______

            ii. Uhuru kupigania, sahani ya mbingu________

            iii. Nimepiga teke na niigusapo kwa mdomo_________

            iv. Mbali zaidi inakwenda na siwezi tena__

            v. Nami sasa sitaki ikatike maana_____

                                                ZOZOTE 2X2=4

      (f) i. Nimefungwa kama mbwa na kwa bahati mbaya

            ii. Katika kutaka kuondoka pale nimeipiwa teke sahani ya mbingu.

            iii. Ambayo imeenda mbele na siwezi kuifikia

            iv. Na pale nilipofungwa ni pachafu

                                    AU

i.Mshairi analalamika kufungwa kwake kama mbwa

ii. Katika harakati zake za kupigania uhuru na kufanikiwa kuupata

iii. Alichotaka hata akizidisha bidii.

iv. Mahali alipofungwa amepachafua na hawezi kupaondoka

                                                                        ALAMA 4

UTENGANO

2. (a) i. Haya ni maneno ya Kazija

            ii. Anamwambia Maksuudi

            iii. Wamo nymbani kwa Kazija

iv. Maksuudi amekuja kumtembelea Kazija na kumfumania Mussa ambaye pia amekuka kumfuata Kazija, Maksuudu amempiga Mussa, Mussa ametorka Maksuudi amemwambia Kazija kuwa yeye Kazija si mwanamkw, ndipo Kazija namwambia Maksuudi maneno haya

              (b) Mtahini aonyeshe jinsi maksuudi alivyowadhulumu wanawake

                        i. MAIMUNA

                        – Maksuudi amemzuia kuufahamu ulimwengu halisi/ amemtenganisha na

  ulimwengu/dunia ya nje

-alimnyima uhuru wa kuamua

-alimtawisha kwa muda mrefu

-alimlea kikatili

-anamnyima elimu-anamsomesha ndani

– kelele zake zilimzuia kufurahia mazingira shwari

– anamtesa kisaikolojia kwa kumtesa mamake –Tamima

– kupitia kwa Bi. Tamima, alisema nyumba ‘yake aione paa

ii. TAMIMA

-anamsaliti kimapenzi kwa kushirikiana kimanzi na Kazija/kuzini, na

 Kazija

– anamnyima uhuru wa kufurahia maisha ya ndoa anamtusi akimwita    

  paka.

-anamnyima haki za binadamu kama huduma za daktari au mkunga-

 anamkatza mkunga kuingia nyumbani kwake.

-anamuonyasha dhuluma, ukatii na na hamaki-k.m alimpiga na 

 kumjeruhi vibaya punde baada ya kujifungua.

kumjeruhi vibaya punde baada ya kujifungua

alimtaliki bila sababu na bila kuzingatia utaratibu

alimfukuza usiku

-alimzuia kufanya kazi ya ujira

alimnyang’anya kitoto kichanga

anamtawisha/anamfungia nyumbani

-anamwacha akiwa karibu kujifungua na kudhamiria kukaa kwa Kazija

 kwa juma moja

kusababisha utengano kati ya Tamima watoto wake

Tamima kuishi kwa upweke

iii. KAZIJA

-Maksuudi na viongozi wengine wanawnyima Kazija na wanawake 

 wengine nafasi katika elimu.

-Anamtumia kama chombo cha starehe

Anamdhulumu shoga yake Farashuu

Anamdhalilisha kwa kumwambia wewe si mwnamke

 -Mwanamke mwepesi wa kuliwa.

vi. BITI KOCHO

                        -Alimdunisha

                        -Alimdharau

                        -Alimtumikisha vibaya

                        -Alimtisha

                        -Alimtusi

                        -Alimpa mshahara kidogo

                        -Alimwachisha kazi ati kwa kosa la kumtetea Tamima

                        v. MWANA SURURU

                        -Anamnyang’anya mali aliyoachiwa na babake

                        -Anamfanyia unafiki-anamwoa kwa kutaka mali yake na kumfanya

  kuingilia ukahaba.

                        -Anamtaliki baada ya kumhini

                        -Alimpiga

                        -Alimtawisha

                        -Alisababisha azae nje ya ndoa

                        -Alisababisha kifo cha mapema

                        vi. BI FARASHUU

                        -Maksuudi alimuoa mwanawe Mwanasururu

                        -Akamtesa na kumnyang’anya mali

                        -Kusababisha kifo chake cha mapema

            -Kuishi kwa uchungu mwingi na kuwa chozi la muliwa ambalo

  lilitamatika bada ya kifo cha Maksuudi

                        -Uchungu wa kumuona Kabi na mguu mmoja

                         vii.MKEWAJAPU

                        -Maksuudi alipokuwa mkuu wa wilaya alitaka shilingi 200 ili kuweka

                          sahihi apate kiwanja

                        viii. FIKIRINI

            -Ambaye alikuwa na woga na kushindwa kubanduka Maksuudi

alipokuwa akimpiga Tamima) woga uliwajaa watumishi wengi kwa nyumba ya Maksuudi na wakatoroka.

                                                           Zozote            4×1=4(funge)

3. A. i. Uzungumzi nafsi hufokea ambapo muhusika anazungumza mwenyewe kwa mwenyewe au kimoyomoyo.

(xxviii) uk. 156- Maimuna kupewa kolekole bila ya kuombwa pesa na Kabi

(xxix) Maimuna kujiwazia kuwa debe bovu babake alipoenda kumtafuta Rumbaloia

                                                                                                            ZOZOTE 5×2 = 10)

b) Taswira

i). Taswira ni picha inyojitokeza akilini mwa mtu anaposoma maandishi, anaposikiliza au kutazama jambo/mtu Fulani – maana

ii) Maelezo kumhusu Kazija yanayobainisha urembo wake wa kuvutia ambao unawavuta Mussa na Maksudi na hatimaye kuwaponza na kuwatenganisha.

iv). Maelezo kuhusu jumba la Maksudi la Kifahari lilipambwa kwa mapambo kutoka ulaya yaliyopatikana kutokana na shughuli za magendo maelezo haya yanadokezea maovu ya Maksuudi na matendo yake hasa ya kuwatawish mkewe na motto na kuwadhulumu wafanyakazi

v) Taswira aliyokuwa aliyokuwa nayo Bifi Sururu ya maumbiie ya Maimuna-maelezo haya yanayoonyesha kuwa u rembo wa Maimuna uiikuwa umeanza kuchujuka na hivyo kutishia canzo cha kipato chake/ wakati ulikuwa umefika way eye kutafakari hatua nyingine.

vi). Maelezo kuhusu Mussa alipokuwa mvunguni nyumbani kwa Kazija na vile alivyohisi akisikiliza mazungumzo kati ya Kazija na Maksuudi

vii). Taswira  ya pale hotelini Rumbalola. Yale maelezo hasa wakati Bw. Maksuudi anatokea akajikokota kumsongelea Mauina kwa furaha ya uwezekano wa kumpata mwanawe lakini Maimuna awakimbia kuzidisha utengano wao.

viii) Taswira ya Kipigo cha Tamima kutoka kwa Maksuudi – kuonyesha ukatili wa Maksuudi

ix) Umbo/tambo la Biti Kocho –kuonyesha ujasiri wake

x) Maelezo kuhusu – madongoporomoka nyumba  ya Farashuu na vibanda vinavyoizunguka kuonyesha utabaka

                                                                                                            ZOZOTE 5 x2 = 10

KIFO KISIMANI

4. i) Kabla  ya kutokea jambo kuna ishara au dalili

ii) Raia kususia mkutano wa Bokono

iii) Utawala kuanza kuwashuku raia kuwasinzia mambo kv Mwelusi kusingiziwa kuchochea watu

v) Washauri kutowajibika huku wakisema uongo kwa mtemi Bokono/unafiki/sifa za uongo

vi) Manungu’niko ya raia kuongezeka –km dhidi ya kunyakuiiwa kwa bonde ka Ilangu/mama Agoro / maji kisimani

vii) Vitisho vya watawala kwa wale wanaofikiriwa kuwa wanawachochea wananchi km Mwelusi

viii) Wasiwasi wa Bokono unampelekea kupata majinamizi/ndoto/Askari II an wasiwasi wake

ix) Viongozi kuharibu mazingira/unyakuzi wa kujifaidi na kuhisi wataondolewa utawalani

x) Matusi, ukatili, mateso na dhuluma ya watawala kwa raia km Mwelusi gerezani/mtuhuwiwa

xi) Tendo la kuwaweka wananchi kizuizini km Mwelusi/mtuhumiwa

xii) Propaganda/kuvamiwa kwa Balusi na Batuitui eti na nchi jirani

xiii)Kuwajaza raia uoga km Mbutwe kulekezwa kwa Batu/kuchoma nyumba /kuwapiganisha raia

xiv) Bokono kupuuza ushauri wa Nyalwe anapoambiwa hapendwi na watu na washauri wake ni waongo

xx) Kuwalazimisha raia kutangaza uzalendo wao km Mwelusi kuambiwa aseme ya kwamba “Wapenda uongozi wa mtukufu mtemi Bokono”

xvi) Kutokuwepo uelewano baina ya askari na hali kadhalika viongozi km Kame na Askari I

xviii) Utawala kuwatenganisha raia na jamaa km Tanya kutoruhusiwa kumuona Mwelusi-Tanya analalamika

xix) Andua mtoto wa Chendeke kuteka maji (mkuyuni na kupigwa na kung’olewa meno)

xx) Kuimaarishwa kwa shughuli za upelelezi/Batu kumpeleleza Tanya/Bokono kutafuna mifupa ya askari

xxi) Kuimaarishw kwa shughuli za upelelezi / Batu kumpelelezea Tanya/Bokono kutafuna mifupa ya askari

xxi)Watu kukaidi amri kama vile kuteka maji kisimani – Mwelusi, Andua, Atega/bonde la ilangi / kisima cha mkomani

xxii) Askari kupuuza amri kushambulia waandamanaji

xxiii) Tanya kutowaambia aliko Mwelusi – Tanya anakaidi

xxiv) Raia kutolipwa kwa huduma watoazo – Mbutwe kunyimwa haki

xxv) Mauaji ya Mwelusi ni tishio kwa uongozi

xxvi) Maandamano yanayomng’oa Bokono uongozini yanayoonyesha kuchoshwa

xxvii) Njama  ya kumtoa Mweiusi gerezani-mkate wa wishwa/pombe/umati

xxviii) Ufisaid uwanja unanyakuliwa na mana Agoro kulalamika

xxix) Ubaguzi/mapendeleo – mtoto wa Kaloo kupewa kazi

xxx) Nyimbo za sifa za Bokono kufifia/Azena kuchelewa kufika kufanya kazi

xxxi) Ushawishi-Gege na Mwelusi

xxxii) Wasiwasi wa Askari II

                                                                                    ZOZOTE 10 x2) 20

5. a)

i) Nyalwe anazungumza

ii) Na mumewe Bokono

iii) Wamo nyumbani/makao ya utawala

iv) anamdadisi kutambwa ni nini kinachomsumbua (ndoto) anamueleza maneno aliyoyasema akiwa usingizini

AU

i)  Haya ni maneno ya Bokono akiwa usingizini

ii) Nyalwe anakariri maneno haya kwa Bokono

iii) Wamo chumbani/makao ya utawala

iv) Nyalwe amemuonya Bokno kuhusu – uongozi mbaya – anamwabia Bokono ana wasiwasi wa kuondolewa mamlakani, ndipo anaota akizikwa akiwa hai

                                                                                                4 x 1 = 4)

b)

  1. Litifati – mbinu ya kuyanukuu maneno yaliyotamkwa au yaliyosemwa na mtu mwingine Nyalwe anayanukuu maneno ya Mtemi Bokono
  2. Sitiari/Jazanda – ulinganishi wa moja kwa moja. Shida na matatizo/hofu ya Mtemi kulinganishwa na kaburi
  3. Kinaya – mbinu ya kusema kinyume au hali ya kuwa kinyume na ukweli/mtemi Bokono ndiye anayetesa si anayetewa/Bokono anataka kuondolewa na hali yeye anatesa
  4. Takriri – Nitoeni Udongo Udongo
  5. Nidaa/Siyani – Nitoeni!
  6. Taswira – Picha ya udongo kutoka kaburini au picha ya udongo kufukuliwa kaburini

2 x 2 = 4 funge)

c)  Mtahiniwa aonyeshe kinyume cha matarajio/mambo yanayofanyaa kinyume na hali inayotarajiwa

i) Utawala wa Mtemi Bokono unawatesa raia wa nchi yake – kuwanyima rasilmali-maji

ii) Viongozi wanatumia nafasi zao kujiendeleza – ardhi ya watoto kuchezea inapewa Askari Mkuu

iii) Askari polisi wanawatesa raia – Mwelusi anapigwa na Talui/Mweke

iv) Wanafungwa kunyimwa haki ya kutembelewa – Mwelusi haruhusiwi kuonekana na Tanya

v) Raia wanalazimishwa kuhudhuria mikutano yha Mtemi Bokono

v

  • Raia hawana uhuru wa kumkosoa Mtemi Bokono/maandamano kusitishwa na polisi
  • Viongozi kuharibu mazingira/kukata miti
  • Viongozi wanawapiganisha raia/ wanachoma nyuma zao ili wapigane Balusi/Batuiti
  • Mtemi Bokono anajiona / najielezea kama kiongozi aiiyetuliwa na  Mungu
  • Washauri kutomkosoa Bokono / kumpa sifa za uogo
  • Utawala kuwalinda wahalifu –askari wa pili na kikosi hawaulizwi chochote baada ya kumuua mtuhumiwa
  • Raia kutolipwa kwa huduma km Mbutwe
  • Askari III na kula chakula cha mfungwa
  • Matumizi  ya propaganda – Batu /Zigu kutaka kumuua Mwelusi na kutangaza kuwa amekufa kwa ugonjwa wa moyo
  • Gege kumuua Mwelusi/ Mtuhumiwa kuuliwa na Askari wa II
  • Viongozi kuwateleza baadhi ya raia katika njaa na umaskini (matokeo ya kuharibu mazingira)
  • Askari III kujaribu kumnyanyasa Andua kimapenzi – anataka kumshika kifua
  • Bokono kuwa anarudi nyuma badala ya kupevuka katika uongozi – Nyalwe anigiza Bokono akirudi kutoka makamo- ujana – utotoo – kijusi tumboni mwa mama.
  • Upendeleo/ubaguzi mf mtoto wa Kaloo kupewa kazi.

ZOZOTE 6 x 2 = 12 (funge)

HADITHI FUPI

6. a)

i) Kauli hii inatolewa na Mzee Atanasi

ii) Alipokuwa njiani ofisini kwa mwalimu mkuu

iii) Huku akiwaza, alikuwa amefika ofisini kuitikia mwito wa mwalimu mkuu

iv) Katika mazungumzo mwalimu mkuu alimfahamisha Atanasi kubadilika kwa tabia ya mwanawe Nanda mwalimu alimwomba ajaribu kumchunguza mwanawe na kusema naye ili kufahamu tatizo lake maana walimu walikuwa wameshindwa. Jambo hili lilimfanya Atanasi kuwaza mengi

                                                                                                            ALAMA 4

b) anayerejelewa ni Nanda mwanawe Mzee Atanasi

– tatizo lilikuwa kubadilika kwa tabia kutokana na uvutaji wa bangi/mihadarati/dawa za kulevya                                                                              ALAMA 2

Vitendo vya Nanda

  1. Kufika shuleni amechelewa
  2. Ulegevu/kuzorota kiafya
  3. Kusinzia darasani
  4. Kukosa kuzingatia usafi, kutochana nywele
  5. Kudorora kwa matokeo kwenye mtihani
  6. Kuboboja darasani
  7. Kupata majinamizi
  8. Kubumburuka usingizini na kupiga mayowe
  9. Kuwa na macho mekundu
  10. Kuwa na wingi wa machachari/makuruhu

4 x 1 = 4

c) Mzee Atanasi aliamini kuwa mwanawe aemrogwa na jirani  yake Andinda

– aliazimia pia kutafuta msaada wa waganga maarufu/werevu             2 x 2 = 4

d) i) – Malezi yasiyofaa

– mzee Atanasi babake

– kwa kutopata muda wa kukaa  na kuchunguza mwanawe

– alimruhusu Nanda kupata ajira

ii) Tamaa – Mzee Makulu – mwenye duka –ndiye aliyempa Nanda kazi ya kuchuuza bangi na kumshawishi avute ili alime mashamba vilivyo

iii) Unafiki – alimficha Mzee Atanasi ukweli kuhusu hali ya mwanawe

(V) Kukosa mapenzi ya mama – Mama Nanda – mchuuzi wa samaki- hakupata nafasi au muda wa kukaa na kumshauri.

(vi) Hali ya umaskini ambayo ilimpelekea moto Nanda kuwa mhitaji  hadi akatafuta ajira

(vii) Ajira ya watoto – Mzee Makulu aliwaajiri Nanda na wenzake.

                                                            ZOZOTE ZA KWANZA 3X2=6(funge)

7. Kufanana

(i) vyote ni vipera vya semi katika fasihi simulizi

(ii) zote ni kauli fupi fupi ambazo hutoa ujumbe kwa kutumia taswira au picha kama kitendawili nyumba yangu haina mlango. Hapa tunaingiwa na taswira ya nyumba isiyo na mlango.

   Methali: Mtoto akibebwa, hutazama kisongo cha mamake.Inapotajiwa methali hii, tunaona picha ya motto aliyebebwa akitazama kisongo cha mamake.

(iii) Vyote huweza kutumia lugha ya mafumbo k.m kitendawili.

       Methali; Uvivu ni nyumba ya njaa

(iv) Vyota huchota kutoka mazingira au jamii husika-Hutumika kutekeleza majukumu yanayofanana, mathalani vyote hutumika kuelimisha wanajamii, kuburudisha na pia kuendeleza utamaduni wa jamii.

(v) Vyote hukuza lugha

(vi) Vyote hutumia tamathali ya usemi mf Istiari, jazanda nk. Km Mgeni ni kuku mweupe.

        Mle nyumba ya udongo sihimili kishindo – (methali)

         Kitendawili – samaki wangu anaelea kimgongo mgongo-mende

         Tashihishi; Kitendawili – amchukuapo hamrudishi- kaburi

                                    Methali-Chui naye ana mkwe au Udungu wa nazi hukutania chunguni.

         Takriri; Kitendawili – Huku fungu huku fungu katika bahari – Nazi.

                                    Methali-Chururu si ndo! Ndo! Ndo!

         Tanakali za sauti; Kitendawili – huku ng’o  na huku ng’o – giza

                                    Methali-Ndo ndo ndo hujaza ndoo.

Kinaya; Methali – hindi ndiko kwenye nguo na waendao uchi wako /penye         

              miti hapana wajenzi.

Kitendawili- likitoka halirudi – neon au ana meno lakini haumi – kitambi.

            Tanakuzi ; Methali- aliye juu  mgojee chini.

(vii) Vyote huelimisha jamii.

(viii) Vyote huburudisha jamii.

(ix) Vyote huchemsha bongo.

(ix) Vyote hulefa umoja.

(x) Vyote huonya.

(vi) Vyote hukosoa.

(xiii) Vyote huhifadhi utamaduni wa jamii.

(xiv) Vyote hujasirisha.

(xv) Vyote huhimiza

(xvi) Vyote hufariji/huliwaza jamii.

(xvii) Vyote husaidia kukuza vipawa vya uumbi.

(xviii) Vyote hupokezwa kutoka kizazi hadi kingine.

(xix) Vyote mali ya majamii, haina humiliki.

(xx) Vyote vina pande mbili.

Kitendawili, swali na jibu

Methali, Kauli na matokeo.

                                    Tofauti

METHALI VITENDAWILI
Aghalabu na muundo wenye vipande viwili. Kipande cha kwanza huwa ni kauli ambayo hukamilishwa na kipande cha pili k.m Fahali wawili wapiganapo nyasi ndizo huumia. Huwa na kauli nzito ambazo mara nyingi hazibadiliki.Huweza kutumia tamathali nyingi za lugha k.m Tashhisi-chui naye ana mkewe pia Takriri-Haba na haba hujaza kibaba. Kimaudhui huwa na maana ya juu juu nay a ndani.Haina jumula – ni moja kwa moja.     Dhima ni pan asanaHuhusisha mtu mmoja.   Wahusika walio hai.   Huwa na sehemu moja.       Hubadilika kutegemea mazingira na mpito wa wakati.Hazitumii tamathali nyingi za lugha kama methali.   Huwa na maana moja.   Huwa na jumula maalum ya uwasilishaji. Pana anyetenga na anayetakiwa kutegua.Dhima si pan asana.Huhusisha watu wawili au zaidi.Hadhiira/wahusika wasio hai.